از واجبات بود پس بدين برهان معلوم شود كه همه موجودات ممكن الوجود نيست و همه واجب الوجود نيست بلكه روا نبود كه واجب الوجود بود پس معلوم شد كه موجودات بر دو قسم است يكى واجب الوجود و باقى ممكن الوجود و آن واجب الوجود اوست كه مؤثر است در اين همه موجودات ممكن الوجود پس گوئيم تأثير آن واجب - الوجود در وجود اين ممكن الوجود يا در حال بقاى وجود ممكن الوجودست يا در حال حدوث او يا در حال عدم اگر در حال بقاى او بود پس لازم آيد كه المؤثّر اثّر فى ايجاد الموجود و اين محال است و اگر تأثير در حال حدوث بود يا در حال عدم پس لازم آيد كه هر چه اثر بود محدث بود پس معلوم شد كه واجب الوجود است كه قديم است و هر چه غير اوست همه محدث است و چون چنين بود مؤثر بايد كه قادر بود كه اگر موجب بودى اثر او با او بهم بودى و بدان كه اين برهان از جملهء اسرار خداست زيرا كه بواسطهء وى بيشتر مسائل مبرهن شده و ما آن را بر شمرديم . مسألهء نخستين عالم محدث است و جملهء متكلّمان آن را بدليل حركت و سكون برهان « 1 » كرده‌اند و اين دليل جز در متحيّزات ظاهر نشود پس متكلّم را از براى درستى اين برهان حاجت مىافتد تا دليل گويد بر آنچه هر چه جز خداست يا متحيّز بود يا قائم بمتحيّز دليل ايشان اين ستكه اگر چيزى فرض كنيم كه نه متحيّز بود و نه قائم بمتحيّز لازم آيد كه مثل خداى بود و اين سخن ضعيف است زيرا از مشاركت در سلب

--> ( 1 ) - برهان لمى آنست كه دلالت كند بر لميّت و عليّت آن حكم در ذهن و در خارج هر دو چنان كه گوئى زيد متعفن الاخلاط و كل متعفن الاخلاط محموم فزيد محموم كه تعفن اخلاط علّت تب است هم در ذهن هم در خارج و اين استدلال از علّت بمعلول است و استدلال از معلول به علت برهان انى است چه دلالت مىكند اين برهان بر انيّت و تحقق آن حكم در ذهن فقط چنان كه گوئى زيد محموم و كل محموم متعفن الاخلاط فزيد متعفن الاخلاط كه حمى معلول تعفن اخلاط است در ذهن و دليل لمّى اشرف است از انّى اما در ادلّه اثبات صانع دليل لمى ممكن نيست چه او سبحانه و تعالى علة العلل است و براى او علتى نميتواند باشد تا او سبحانه معلول آن علت باشد جز آنكه استدلال از عليت به علت است كه آن هم دليل انى است چنانچه طريقه استدلال متكلمان است و اين دليل اشبه انيّات است بلم چه موجود مطلق همان واجب الوجودست .