نباشند و نيز دو شكل گرد بىفرجه با هم نتوانند آمد پس در ميان دو محدّد خلأ افتد و خلأ محال است و نشايد كه نوع جسم را دو مكان باشد كه اگر چنين باشد اقتضاء هيچ‌يك نكنند كه هر دو او را برابر باشند پس سوى هيچ‌يك نجنبد و چون بطبع از يك سوى مىجنبد پس مكانش يكى است و مركب ميل سوى مكان غالب كند و مركب معتدل از چهار عنصر نشايد كه باشد زيرا كه در ميان هر چهار حدّى مشترك نيست كه به نسبت دورى او با هر چهار يكسان باشد تا آنجا بايستد و سوى هيچ يكى از مكان چهار گونه ميلش ننمايد پس اقتضاء هيچ مكان نكند و اين نشايد . و بدان كه متحرّكات بر سه قسم‌اند متحرّك بر وسط و متحرّك از وسط و متحرّك بسوى وسط اول همچو افلاك كه ايشان را حركت دورى باشد از گرد مركز و راست نشايد كه بجنبد و هر چه راست بجنبد اگر بطبع از جهت ميان سوى بالا جنبد گرمايش لازم باشد و اگر بطبع بسوى ميان جنبد سرد باشد و اجرام عنصرى كه حركت راست كنند ازين دو خالى نباشند و هر جسم كه حركت راست پذيرد پاره‌پذير باشد و هر چه اتصال و انفصال و شكل و ترك شكل به سهولت پذيرد تر باشد و هرچه بصعوبت پذيرد خشك باشد و هرچه حركت راست پذيرد از هر دو نيز خالى نباشد و چون تركيب كنيم چهار قسم چهار عنصر تمام شوند اول همچو آتش از جمله بسايط و جاى او بالاى همهء عنصريات باشد زير فلك قمر و او را خفيف مطلق خوانند و دوم همچو هوا كه گرم و ترست و جاى او زير آتش است و او خفيف است به نسبت سيم سرد و تر بود آب چهارم سرد و خشك همچو زمين و زمين ثقيل مطلق است كه قصد غايت زيرى دارد و آب ثقيل است به نسبت و دليل بر آنكه زمين ثقيل‌ترست از آب آنست كه قدرى خاك در آب اندازيم به زير نشيند و آب هرآينه بايد كه بر زمين ايستد و دليل بر آنكه هوا خفيف‌ترست از آب آنست كه خيكى پر از هوا چون به آب فرو برى بر بالا آيد و گروهى پنداشتند كه آب آن را بدر مىاندازد بقسر كه آب چون بهم آيد او را بيفشاردن بدر اندازد « 1 » و اين خطاست

--> ( 1 ) يكى از اساتيد ما ميگفت اينكه برخى از حكما براى اثبات حركت از تحت بفوق به اين مثل متمثل شده‌اند كالزق المنفوخ بگفته شيخ الرئيس فرموده‌اند يك نگاه به اين طبقه نالايق كه بدون حق بوزارت رسيده‌اند بيفكنيد تا محسوس شود كه اينان بر صندلى وزارت استقرار ندارند بلكه چون تخم مرغهاى سبك خود را در روى آب نشان مىدهند .