از راست بدين شريف صناعت پديد آرد ( و ) بنمايد . ( 73 ) آنگاه فيلسوف - يعنى ارسططاليس - كفت : دروغ اندر خبر « 1 » رود از اقسام قول ، و خبر به دو قسم است يكى استثناست و يكى حكم قطع ، و آنچ استثنا باشد راست باشد و آنچ حكم بتّ باشد ، ممكن باشد يعنى ميان راست و دروغ باشد . و خبر « 2 » استثنا چنان باشد كه كسى گويد « چو باران باشد گل باشد » و « چو دود باشد آتش باشد » ، يعنى اگر باران و آتش نباشد گل و دود نباشد . و حكم بتّ « 3 » آن باشد كه كسى گويد « مردم دبيرست » ، و مردم باشد كه دبير باشد و نيز باشد كه دبير نباشد . ( 74 ) آنگاه گفت : نامها « 4 » همه مهمل است ، يا اندر حدّ اثبات يا اندر حدّ نفى بيايد ، و چو اندر حدّ نفى و اثبات آمد ، آنگاه يا دروغ باشد يا راست باشد ، و مثال آن چنان نهاد كه گفت : اگر كسى گويد « خانه » يا « سراى » ، اين نامى باشد مهمل كه دروغ اندرين نيايد . و اگر گويد « فلان است » ، آن نيز مهمل باشد و از آن نه راست آيد و نه دروغ است ، و چون آن هر دو را جمع كند يا اندر حدّ اثبات يا اندر حدّ نفى ، آنگاه اين قولى باشد كه برين « 5 » راست و دروغ اندر آيد ، چنانك گويد « اين سراى فلان است » و سراى را بفلان بازبندد ، آنگاه از دو بيرون نباشد . اگر سراى فلان باشد ، اين قضيّه راست باشد . و اگر « 6 » سراى فلان نباشد ، اين قضيّه دروغ باشد .

--> ( 1 ) خبر : جز bA ( 2 ) استثنا : باستثنا bA ( 3 ) حكم بت : حكم ميت bA . رجوع بأساس الاقتباس تأليف خواجه نصير الدين طوسى مصحح آقاى مدرس رضوى ( انتشارات دانشگاه تهران شمارهء 12 سال 1326 ) ص 66 شود . ( 4 ) نامها : نامهاء bA ( 5 ) كه برين : كبرين bA ( 6 ) راست باشد و اگر . . . دروغ باشد bA : راست گوى باشد و اگر سواى ( سراى ) سراى آن فلان باشد ( نباشد ظ ) ( در ) اين قضيت دروغ زن باشد aA .