مباحث حكمت دينى و فلسفهء يونانى است « 1 » . 4 . - تاريخ تأليف كتاب در پايان جامع الحكمتين ( صفحهء 316 ) آمده : « و اين كتاب را . . . ساخته است . . . ابو معين ناصر بن خسرو . . . اندر سال چهار صد و بيست و دو ! » و در خاتمهء رسالهء مختصر كتاب حاضر نيز همين عبارت تكرار شده « 2 » . آقاى سيّد حسن تقىزاده درين باب نوشته‌اند « 3 » : « اين تاريخ كه درين نسخه ذكر شده به دو جهت بعيد و بلكه مردود است : بدليل اينكه مندرجات رساله كاملا مبنى بر حكمت اسماعيليّه و عقيدهء باطنيّه است و اغلب شبيه و گاهى عين مطالب زاد المسافرين و گاهى وجه دين است ، و درين صورت چطور ممكن است ناصر خسرو آن را در 422 يعنى در بيست و هشت سالگى خود و اقلّا 17 سال قبل از قبول دعوت اسماعيلى تأليف كرده باشد . علاوه بر اينها درين رساله اشاره بكتاب بستان العقل [ بستان العقول ] خود مىكند كه پيشتر ازين رساله تأليف شده بوده است ، و در آن صورت لازم مىآيد كه بستان العقول را حتّى قبل از آن تاريخ و در ايّام صباوت تأليف كرده باشد ، در صورتى كه ازين رساله و زاد المسافرين معلوم مىشود كه كتاب بستان العقول در حكمت و ردّ قول مخالفين از فلاسفه و مطابق عقيدهء اسماعيليّه تأليف شده بوده است ، و نيز نسبت « التمغانى » ظاهرا تحريف يا تصحيف اليمغانى يا اليمكانى « 4 » است و مسلّما ناصر خسرو پس از ساليان دراز اقامت در يمكان اين نسبت را به خود داده است . پس ازين مقدّمات چنان نتيجه مىشود كه بايد تاريخ رساله را محرّف فرض كرده و آن را بهر حال بعد از سنهء 440 بدانيم . لهذا نگارنده حدس مىزند كه تاريخ صحيح آن چهار صد و شصت و دو بوده است و اين موافقت ميدهد با نسبت بمكانى كه لا بد بعد از اقامت طويل در يمكان باسم خود اضافه كرده بود ، چنان كه خود گويد : « پيوسته شدم نسبت بىمكان * كز نسل قباديان گسستم . » « 5 » در تأييد اين قول گوييم : مؤلّف در صفحهء 314 جامع الحكمتين گويد : « من

--> ( 1 ) آقاى هنرى كربين درين باب ، در مقدّمهء فرانسوى كتاب بحث كرده‌اند . ( 2 ) رك : ديوان ناصر خسرو ص 583 . ( 3 ) مقدّمهء ديوان ناصر خسرو ص ، نا . ( 4 ) در ضبط « يمگان » املاء نويسندهء محترم حفظ شده . ( 5 ) پايان نوشتهء آقاى تقىزاده .