ابراهيم رفعت باشا ( مترجم : هادى انصارى )
187
مرآة الحرمين ( سفرنامه حجاز و تاريخ و جغرافياى راهها و بقاع متبركه آن ) ( فارسى )
عرفات را از سه جهت در برگرفته است . در اين منطقه دريچههاى فراوانى به فاصلهء چهار متر و پنجاه و پنج سانتيمتر از هم ساخته شده كه عرض هر دريچه 80 در 68 سانتيمتر مىباشد و گاهى اين طول و عرض به يك متر نيز مىرسد . در اين ناحيه عمق قنات يك متر و سى و دو سانتيمتر و عرض آن از بالا يك متر و چهل و شش سانتيمتر مىباشد كه به وسيلهء پانزده پله به دريچههاى فوقانى اين قنات راه مىيابد . ارتفاع هر پله بيست و پنج تا سى و پنج سانتيمتر در عرض سى سانتيمتر مىباشد . اين ابعاد فقط مربوط به مجراى جنوبى جبل الرّحمه است . اين حوضها همه ساله اندكى قبل از مراسم حج ترميم و پاكسازى مىگردد . حوضهاى عرفه را آنچنان كه ديدم در شأن حجاج و چهارپايانشان نبود ؛ زيرا تعداد حجاج حدود يكصد و پنجاه هزار نفر بود كه به همراه آنان حداقل سى هزار چهارپا وجود داشت . بنابراين همواره در اطراف حوضهاى ياد شده ، جمعيت انبوهى گرد آمده و به علت نبودن سربازانى براى حفظ نظم و ترتيب آن ، افراد بدون توجه ، موجب آلودگى آبها مىگردند تا بدان درجه كه اين آبها براى حيوانات هم غير قابل استفاده مىشود . در اين ميان و به علت ازدحام و شلوغى ، برخى از حاجيان از پله بالا رفته و خود را به دريچههاى منبع رسانده ، وضو مىگيرند و يا غسل مىكنند و گاه لباسها و ظروف و حتى پاى خود را شستشو مىدهند كه اين كارها سبب آلودگى آب مىشود و در حوضى كه آب جريان ندارد اين كارها مىتواند به صحت و سلامتى حجاج ، لطمهء شديدى وارد نمايد . بهتر آن بود كه دولت در چهار روزى كه حجاج در اين صحرا ساعتها و لحظات خود را سپرى مىكنند ، حوضها را هر روز تميز كرده و نگهبانانى نيز جهت حفظ نظم و ترتيب و نيز جهت جلوگيرى از آلودگى آن مىگماشتند . با توجه به اين كه كاروان شريف و والى نگهبانان زيادى را در عرفات به همراه خود داشتند ، چه مىشد كه تعدادى از آنان را براى نگهبانى به اين حوضها مىگماردند ؟ علاوه بر اين چه زيانى بر دولت است كه سربازانى را در صحراى عرفات براى حفظ نظم و امنيت قرار نمىدهد تا حجاج در اين صحرا از دزدانى كه هر لحظه در كمين افراد و اثاثيه آنها بودند در امان باشند ؟ از كارهايى كه سبب راحتى و آسايش و رفاه حجاج