دادنى بنا برين « جزاء » مفعول مطلق فعل محذوفست و ميتواند كه مفعول له باشد به اين تقدير كه « فعل بالمتقين ما فعل جزاء من ربك » يعنى كرد با متقيان آنچه كرد بواسطهء جزا يافتن ايشان از پروردگار تو عَطاءً حِساباً بدل از جزاء است يعنى آن جزا عطاى كافى و پسنديده است درين صورت « حسابا » صفت « عطاء » است بمعنى « كافيا » و اين مشتق است از آنچه ميگويند « احسبنى الشيء ، اذا كفانى حتى قلت حسبى » و اين اشارت بر عطاء بسيار است زيرا كه بعد از بسيارى عطا ميگويند بس است و بعضى گفته‌اند كه حسابا بمعنى على حسب اعمالهم است يعنى عطا مىكند بر وفق اعمال ايشان « و فى الحديث حسب لهم حسناتهم ثم اعطاهم لكل واحدة عشر امثالها الى سبعمائة ضعف قال اللَّه : جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً » رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ بدل من ربك است يعنى پروردگار تو پروردگار آسمانها است و زمين وَ ما بَيْنَهُمَا و آنچه ميان آنها است از خلايق الرَّحْمنِ و آن رب اين صفت دارد كه بخشندهء عباد است لا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً مالك نميشوند اهل سماوات و ارض از پروردگار خود سخن گفتن را يعنى قادر نباشند بر اينكه با وى سخن گويند و در باب ثواب و عقاب از او سؤال نمايند زيرا كه همه مملوك على الاطلاقند و مملوك را زبان گفتگو و سؤال با مالك خود نيست يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا يوم ظرف لا يملكونست يعنى قادر نيستند بر مكالمه و مخاطبه در روزى كه بايستند روح و فرشتگان حالكونى كه صف زنندگان باشند و محتملست كه يوم يقوم ظرف لا يتكلمون باشد به اين تقدير كه يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً يعنى روزى كه بايستند روح و فرشتگان در حالتى كه صف زنندگان باشند سخن نگويند مگر آن كس كه اذن داده باشد در تكلم مر او را خداى بخشنده و گفته باشد سخن راست و اين آيه براى تقرير و تأكيد آيهء لا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً است و حاصل كلام اينست كه تكلم ايشان موقوف به دو شرط است يكى اذن الهى و ديگر سخن راست گفتن در روايت على بن