. إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ بدرستى كه آن گروه كفار دوست ميدارند دنيا را كه حاضر است يا زود گذرنده است وَ يَذَرُونَ وَراءَهُمْ و واميگذارند در پس پشت خود يَوْماً ثَقِيلًا روز گران را كه روز قيامت است و ثقل اشارت بشدت هول آن روز است و مراد از گذاشتن در وراى خود قبول نكردن آن است و ذخيره ننمودن اعمال صالحه براى آن روز نَحْنُ خَلَقْناهُمْ ما آفريديم ايشان را وَ شَدَدْنا أَسْرَهُمْ و مستحكم كرديم اعضا و مفاصل ايشان را باعصاب و على بن ابراهيم گفته « وَ شَدَدْنا أَسْرَهُمْ اى خلقهم » يعنى محكم كرديم خلقت ايشان را و يا مراد اينست كه آفريديم اين كافران را و بعد از اين مكلف ساختيم اينها را باوامر و نواهى خود وَ إِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا و اگر خواهيم ما هلاك كنيم ايشان را و تبديل كنيم امثال ايشان را در خلقت و در شدت امر تبديل كردنى يعنى اگر خواهيم ايشان را هلاك كنيم و بجاى ايشان جمعى را بياريم مانند ايشان كه آنها مطيع و فرمان بردار باشند يا آن كه اگر خواهيم در نشاهء ثانيه تبديل كنيم ايشان را بمانند ايشان ذكر « تبديلا » براى تأكيد است و كلمهء « اذا » در اين آيه بمعنى « ان » است چنانچه حق تعالى در جاى ديگر فرموده إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَ يَأْتِ بِآخَرِينَ « 1 » و إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ « 2 » صاحب كشاف گفته كه حق مقام اين بود كه ان شئنا بدلنا گفته شود بدل اذا شئنا چنانچه آيات مذكوره مؤيد اين معنى است و فخر رازى ميگويد كه هذا الكلام كانه طعن فى لفظ القرآن و بعد ازين گفته كه ان و اذا هر دو حرف شرطند ليكن كلمهء اذا مستعمل در امر معلوم الوقوع است و چون تبديل مذكور در علم الهى متحقق الوقوع است بنا برين آيه

--> ( 1 ) - س 4 : نساء ، ى 132 . ( 2 ) - س 14 : ابراهيم ، ى 19 ، س 35 : فاطر ( ملائكه ) ى 16 .