در طول را بخلاف عكس بنا برين اختيار عريض بر طويل نمود تا ابلغ باشد در اشارت بكثرت دعا و باستمرار در آن پوشيده نماند كه مراد از انسان در وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ بايد كه غير انسانى باشد كه حق سبحانه و تعالى در آيهء سابق فرموده زيرا كه در صورت اتحاد ، تنافى بين الايتين ظاهرست بواسطهء آنكه از آيهء اولى معلوم شد كه انسان در وقت رسيدن شر مأيوس مطلق است و با يأسى كه مقارن قنوط باشد دعاى بسيار وجهى ندارد و فايده بر آن مترتب نميگردد چه دعا فرع طمع و رجاست و هر گاه تغاير بين الانسانين باشد تنافى بين الايتين متصور و موجه نيست و محتملست كه انسانين متحد باشند اما قنوط و دعا باعتبار اختلاف اوقات و ازمنه باشد و همين وجه نكتهء ايراد اسم ظاهرست در وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ و اگر نه ظاهر اين بود وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى گفته شود كه ضمير راجع به انسان سابق گردد اللَّه اعلم بحقايق كلماته . [ سوره فصلت ( 41 ) : آيات 52 تا 54 ] قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ ( 52 ) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ( 53 ) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ ( 54 ) قُلْ بگو اى محمد مر اين كافر نعمتان را أَ رَأَيْتُمْ اى اخبرونى يعنى خبر دهيد مرا إِنْ كانَ اگر باشد قرآن مِنْ عِنْدِ اللَّهِ نازل از نزد خداى تعالى ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ پس شما مع هذا انكار آن كرده باشيد بدون تأمل مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ كيست گمراه‌تر از آن كسى كه او در عداوت دور از حق باشد ؟ و ظاهر اين بود كه بجاى من اضل ممن هو فى شقاق بعيد ، من اضل منكم بگويد يعنى هر گاه شما چنين عمل قبيحى