مراد از « سمع » چنانچه مذكور شد « أسماع » جمع است ، بقرينهء « قلوب » و « أبصار » لكن افراد سمع اشارت بافراد مدركات آنست كه آن صوتست ، بخلاف قلب و بصر كه مدركات آنها مختلفند ، و تكرار لفظ جارّ در « عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ » اشارتست بر استقلال كل واحد از اينها به حكم « ختم » . [ سوره البقرة ( 2 ) : آيات 8 تا 10 ] وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ( 8 ) يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ ( 9 ) فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ ( 10 ) وَ مِنَ النَّاسِ و بعضى آدميان مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ جمعى هستند كه ميگويند : ايمان آورده‌ايم ما بخداى تعالى وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ و بروز قيامت ، يعنى ما ايمان بمبدء و معاد آورده‌ايم وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ و حال آنكه نيستند ايشان ايمان آورندگان به آنچه گفتند . ظاهر اين بود كه در مقابل آمنّا باللّه ، و ما آمنوا گفته شود ، لكن چون اخراج ذوات ايشان از عداد مؤمنين بطريق دوام و ثبات ابلغ است از نفى ايمان ايشان در زمان ماضى ، بنا بر اين « وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ » گفته شد تا جملهء اسميه دلالت بر دوام كند . يُخادِعُونَ اللَّهَ فريب ميدهند بزعم باطل خود خداى تعالى را . بعضى گفته‌اند كه مضاف در اينجا محذوفست ، اى يخادعون رسول اللَّه ، يعنى خدعه ميكنند و فريب ميدهند رسول خداى تعالى را وَ الَّذِينَ آمَنُوا و جمعى را كه ايمان آورده‌اند وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ و خدعه نميكنند مگر نفسهاى خود را زيرا كه و بال آن خدعه و شآمت آن راجع بر ايشان است وَ ما يَشْعُرُونَ و ادراك نميكنند ايشان اين معنى ظاهر را فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ در دلهاى ايشان بيمارى نفاق است فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً پس زيادت كرد خداى تعالى بيمارى نفاق را بسبب بلند ساختن درجات پيغمبر آخر الزمان صلى اللَّه عليه و آله و سلم و ميتواند كه جملهء « فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً » جملهء انشائيهء دعائيه باشد ، يعنى پس زياد كناد خداى تعالى مرض نفاق ايشان را . در حديث حضرت امام موسى كاظم عليه السّلام وارد شده كه چون اول و ثانى و ثالث در حضور حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله و سلم قبول خلافت و ولايت امير المؤمنين عليه السّلام كردند ، و