بلعنت و مذلت آنان كه نگرويدند به خدا و رسول إِلى جَهَنَّمَ بسوى دوزخ زُمَراً گروه گروه يعنى فوجى بعد از فوجى و جوقى بعد از جوقى مراد آنست كه هر طايفهء با پيشواى خود حشر كرده به راه دوزخ كشند حَتَّى إِذا جاؤُها تا چون بيايند بدوزخ فُتِحَتْ أَبْوابُها گشوده شود درهاى آن براى دخول ايشان در آن وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها و گويند مر ايشان را خازنان دوزخ يعنى مالك و تابعان او از روى توبيخ بايشان گويند بعد از آنكه رسيده باشند بدرهاى دوزخ أَ لَمْ يَأْتِكُمْ آيا نيامد بشما رُسُلٌ مِنْكُمْ پيغمبران از جنس شما كه بفرمودهء حق يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ بخوانند بر شما آياتِ رَبِّكُمْ نشانهاى پروردگار شما را يعنى ادلهء كه شما را بمعرفة رساند يا آيتهاى كتاب او وَ يُنْذِرُونَكُمْ و بيم كنند و بترسانند شما را لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا از مشاهدهء اينروز كه روز دخول شما است بدوزخ قالُوا گويند ناگرويدگان مر ايشان را كه بَلى آرى آمدند بما پيغمبران و ما را از اين روز ترسانيدند وَ لكِنْ حَقَّتْ و ليكن واجب شد كَلِمَةُ الْعَذابِ سخن بوقوع عذاب جزاء و به ورود عقاب عَلَى الْكافِرِينَ بر ناگرويدگان يعنى چونكه ما با وجود آيات و دلالات بر وحدت الهى از طريق شرك برنگشتيم پس به جهت اين مستوجب كلمهء عذاب شديم و چون خزنه اين را بشنوند . قِيلَ گفته شود يعنى گويند مر ايشانرا ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ درآييد بدرهاى دوزخ خالِدِينَ فِيها جاويدان در آن فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ پس بد آرامگاهى مر گردنكشان و معاندان را در دوزخ و چون مقصد اصلى در اين مقام مشركانست از اينجهت وعدهء مؤمنان را از آن مؤخر داشته ميگويد كه . وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ و برانند بلطف و ملايمة آنانرا كه بپرهيزند از عذاب پروردگار خود يعنى ملائكه شتاب زدگى نمايند برفتن ايشان إِلَى الْجَنَّةِ بسوى بهشت زُمَراً فوج فوج بر تفاوت مراتب ايشان بر شرافت و علو طبقه و گويند كه مراد راندن مركب اهل تقوى است يعنى ملائكه متقيان را ببهشت روانه كنند حَتَّى إِذا جاؤُها تا چون بيايند ببهشت بسعادت ابدى و دولت سرمدى فايض گردند وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها و گشوده شده باشد درهاى آن پيش از رسيدن ايشان به آن تا انتظار گشودن آن نكشند و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايتست كه بهشت را هشت در است يكى از آن را باب الصائم گويند داخل نشوند در آن مگر روزه داران تشنه جگر و چون متقيان بدر بهشت