كه زندگانى و مردن ايشان و وجود و عدم ايشان يكسانست بد حكمى است آنچه ايشان بدان حكم مىكنند از تسويهء حال ايشان با حال مؤمنان . سبب نزول اين آيت آن بود كه كافران گفتند : اگر راست است اين كه شما مىگوئيد : از حشر و نشر و سراى آخرت ما را آنجا نيكوتر و بهتر باشد از شما چنان كه اينجا بهترست . نصر بن ابى طعيمه گفت : شبى نزديك ربيع خثيم بودم اين آيت ميخواند در نماز و تكرار مىكرد و ميگريست و ازين آيت نمىگذشت . و فضيل عياض اين آيت در نماز بسيار خواندى و گفتى : كاشكى تا فضيل بدانستى كه از كدام گروهست ؟ آنگه حقّ تعالى گفت : آسمانها و زمين را خداى بحقّ آفريد تا دليل سازند از آن بر كمال قدرتش و تا جزا دهد هر نفسى را بدانچه كرده باشد « 1 » و بر ايشان ظلم نكنند و از حقّ ايشان چيزى كم نگردانند . [ أَ فَرَأَيْتَ ] هى مىبينى اين كافر را كه هواى نفس خود را بخدائى گرفته است و خداى خود را هواى خود گردانيده است ؛ چنان كه مؤمنان خداى را مىپرستند وى هواى خود را مىپرستد . بعضى مفسّران گفتند : معنى آنست كه آن پرستد كه خواهد . سعيد جبير گفت : قريش عزّى را پرستيدندى روزگارى دراز و آن سنگى سفيد بود و عرب را عادت چنان بود كه سنگى و چوبى زرينهء و سيمينهء پرستيدندى و چون چيزى ديگر بهتر و نكوتر از آن بديدندى آن پرستيدندى و اوّل را رها كردندى « 2 » خداى تعالى در حقّ ايشان اين آيت فرستاد . عبد اللّه بن عبّاس گفت : خداى تعالى در قرآن هيچ جاى ذكر هوى نكرد و إلّا او را بنكوهيد . ابو امامه از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت كرد كه : در زير

--> ( 1 ) - در نسخهء قديمى : « كرده باشند » . ( 2 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) باضافهء « امّا بشكستندى و امّا در چاه افكندندى و آن نو را پرستيدندى اين بحسب هوى بكردندى » .