شوند وى باقى ماند ، ظاهر است بدليل و برهان ، و باطن است از حواسّ و ادراك خلقان . ابن عبّاس گفت : اوّليست بىابتدا و آخريست بىانتها ، ظاهريست كه بر همهء چيزها غلبه كند و تواند ، و باطنى است كه به كارهاى پوشيده عالم است و همه را داند ، اوّليست قديم ؛ و آخريست رحيم « 1 » ، و ظاهريست حليم « 2 » ، و باطنيست عليم ، اوّل است بازليّت ؛ آخرست بابديّت ؛ ظاهرست با حديّت ، باطنست بصمديّت ، اوّلست بتكوين « إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ » و آخرست بتلقين ؛ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ ؛ و ظاهر است بتبيين ؛ « يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ » و باطن است بتزيين « وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ » . جنيد گفت : الاوّل بشرح القلوب ، و الاخر بغفران الذنوب ، و الظاهر بكشف - الكروب ، و الباطن بعلم الغيوب . ابن عطا گفت : اوّل است بكشف أحوال دنيا ؛ تا رغبت نكنند درو ، و آخرست بكشف أحوال عقبى ؛ تا نشكيبند ازو ، و ظاهرست بر دلهاى دوستان تا بشناختندش ؛ باطنست از دلهاى دشمنان تا نشناختندش . در خبرست كه روزى رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نشسته بود « 3 » با صحابه ابرى برآمد گفت : شما دانيد كه اين چيست ؟ - گفتند : خداى تعالى و رسول او عالم‌ترست ، گفت : اين را عنان خوانند اين ابرى است كه زمين را سيراب كند خداى تعالى اين ابر را براند

--> ( 1 ) - پوشيده نماناد كه مصنّف ( ره ) اقوال مختلفه را در عبارت خود جمع كرده و به منظور تلخيص به صاحبانش اشاره نكرده است هر كه طالب اسامى صاحبان آن كلمات و قائلين آنها باشد بعبارت منقوله از تفسير ابو الفتوح ( ره ) در ذيل صفحهء گذشته رجوع كند . ( 2 ) - در بعضى نسخ مانند نسخهء چاپى تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « حكيم » . ( 3 ) - سيوطى در تفسير « الدرّ المنثور » گفته ( ج 6 ؛ ص 170 ) : « قوله تعالى [ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ ] أخرج أحمد و عبد بن حميد و الترمذىّ و ابن المنذر و ابن مردويه و البيهقىّ و أبو الشيخ فى العظمة عن أبى هريرة قال بينما رسول اللّه ( ص ) جالس و أصحابه اذ أتى عليهم سحاب ( الحديث ) و نيز در الدرّ المنثور ليكن ( ج 1 ؛ ص 43 ) گفته : « و أخرج الترمذىّ و ابو الشيخ و ابن مردويه عن أبى هريرة قال : كنّا جلوسا مع رسول اللّه ( ص ) فمرّت سحابة ( الحديث ) » و در اين مورد بسيارى از نظائر اين حديث را كه برخى از آنها مشتمل بر اسامى آسمانها نيز مىباشد مذكور است هر كه طالب باشد مراجعه كند .