چون زنده باشند و ثقل‌اند اندر شكم زمين چون بميرند ؛ بيانش : و أخرجت الارض أثقالها . بعضى از اهل معانى گفتند : عرب هر چه آن را وزنى باشد و قدرى [ ثقل ] خوانند ؛ و منه قول النبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : إنّى تارك فيكم الثّقلين كتاب اللّه و عترتى ، صادق عليه السّلام گفت : براى آن ثقل خواند جنّ و انس را كه بگناه گرانباراند . مىگويد : اى جماعت جنّيان و انسيان اگر مىتوانيد « 1 » كه از اقطار و جوانب آسمان و زمين بيرون شويد و از من بگريزيد برويد ؛ و اين هم بر سبيل تهديد و وعيد است . آنگه گفت : نتوانيد رفتن جز بسلطانى و حجّتى . گفتند كه : خداى تعالى اين روز قيامت گويد . ضحّاك گفت : اين در دنياست يعنى اگر توانيد كه از مرگ بگريزيد ؛ بگريزيد تا بشما نرسد . در خبر است كه روز قيامت خلق را جمع كنند و فريشتگان گرد ايشان باستند و زبانيه از دوزخ برآيد بمانند « 2 » حصارى آتشين گرد ايشان درآيد آنگه حق تعالى گويد :

--> ( 1 ) - ترجمهء [ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ ] است كه ابو الفتوح ( ره ) نسبت به آن گفته : « و نگفت : ان استطعتما ؛ و اگرچه خطاب با دو گروه كرده است ردّا الى المعنى ؛ براى آنكه هر يكى جماعتىاند و مثله قوله : فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ ، و قوله : خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ » . ( 2 ) - از جملهء امورى كه نصّ است در اينكه طبرسى ( ره ) از تفسير ابو الفتوح ( ره ) استفاده كرده است اين مورد است زيرا در مجمع البيان در تفسير همين آيه [ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ ] آورده است : « و قد جاء فى الخبر ؛ يحاط على الخلق بالملائكة بلسان من نار ثمّ ينادون : [ يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا ] الى قوله [ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ ] » و نصّ عبارت ابو الفتوح ( ره ) كه مأخذ قول طبرسى بوده مطابق نسخ خطّى قابل اعتماد اين است : « در خبرست كه روز قيامت خلايق را سمع كنند و فرشتگان گرد ايشان درآيند [ و زبانيه از دوزخ برآيد بمانند حصارى از آتش گرد ايشان درآيد ] آنگه حق تعالى گويد : يا معشر الجنّ و الانس ؛ الاية و ذلك قوله : يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ » . چنان كه ملاحظه مىشود [ يحاط على الخلق بالملائكة بلسان من نار ] نقل به معناى [ و زبانيه از دوزخ برآيد بمانند حصارى از آتش گرد ايشان درآيد ] است پس طبرسى ( ره ) در نقل به معناى « زبانيه » كه بمعنى فرشتگان است اشتباه فرموده و بمعنى زبانهء آتش گرفته و بلفظ [ بلسان من النار ] ترجمه كرده است پس در واقع اين حديث نظير [ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ ] است كه خداى تعالى در سورهء مباركهء [ علق ] به آن اشاره فرموده است و از نسخ چاپى عبارت ميان دو قلّاب ساقط شده است و عبارت تمام نسخ جلاء الاذهان نيز كه مطابق متن است صحّت اين دعوى را گواهى ميدهد و اين مطلب نظائر جليّهء بسيار دارد كه نزد اهل فنّ قابل انكار نيست و السّلام على من اتّبع الهدى .