زير لواى توحيد وپرچم اسلام يك ملت وبرادر معرفى كرده است وآنان را از نظر كفر نيز يك ملت خوانده است . ولى از نظر شناسائى كامل اين مرد فضيلت وعلم ممكن است اين بحث بي اثر نباشد لذا يادآور مىشويم نظر به اينكه مترجمين ودانشمندان علم رجال از قبيل " ابن نديم " ( 1 ) " وأبو عمرو كشى " " هشام بن الحكم " را بعنوان مولى معرفى كرده اند چنين استنباط مىشود كه از نژاد عرب نبوده . " ابن نديم " مىگويد غلام آزاد شده بنى شيبان بوده و " كشى " مىگويد غلام آزاد شده بنى كنده بوده به هر صورت چون كلمه مولى وموالى را بر غير عرب اطلاق مىكنند استفاده مىشود كه عرب نيست . لكن دانشمند محترم " عبد الله نعمه " در كتاب خود از كتاب تأسيس الشيعة نقل مىكند كه " سيد صدر " قدس سره فرموده " هشام بن الحكم " از قبيله خزاعة است بنابراين از نژاد عرب خواهد بود . ودانشمند نامبرده اين احتمال را به وجوهى تأييد مىكند . يكى از مؤيدات نام هشام وپدر وبرادرش را مى شمارد واز عربى بودن نامهاى ايشان ترجيح مىدهد كه نژاد هشام عربى است . ( 4 ) نام پدر وبرادر وفرزندان هشام بن الحكم گر چه نام جد پدرى هشام بن الحكم در تراجم تصريح نشده لكن از تعبير عمر بن

--> ( 1 ) " محمد بن إسحاق أبو يعقوب نديم بغدادي مكنى به أبو الفرج يا " أبو الفتح " پدرش ملقب " بنديم " بوده بدين جهت مشهور بابن نديم شده از نويسندگان فاضل ومتتبع ومطلع بر بسيارى از فنون بوده وطبق گواهى دانشمندان ومترجمان رجال در نهايت ضبط ودقت مى باشد و " نجاشي وشيخ " به دو اعتماد داشتند واز كتاب فهرستش عمق اطلاعات وى در فنون كثيره معلوم مىشود . ولادتش بطور تحقيق معلوم نيست ولى از قرائن تاريخي چنين استفاده مىشود كه در حدود 360 هجرى بوده ودر سال 377 شروع به تصنيف كتاب فهرست كرده ومتجاوز از هشتاد سال عمر كرده است . " ياقوت " در " معجم الادبا " مىگويد بعيد نيست كه شغلش كتابفروشى بوده واز اين جهت ملقب بوراق گشته است . مطابق نقل " مرحوم مامقانى " " ابن نديم " در أول جزء ششم كتابش لقب وراق را براي خود تصريح كرده است . وشيعه معتزلي بوده . مرحوم مامقانى مىگويد شيعه بودنش مسلم لكن معتزلي بودنش براي من مورد ترديد است وشايد تشيعش موجب شده كه بيشتر از سنيان ترجمه حال أو را در كتب خود ترك كرده اند .