أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني

184

تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )

نبود عدد زنان را كه نكاح بستندى بريشان ، مرد بودى كه ده زن داشتى و بيشتر چون مال او وفا نكردى دست بمال يتيمى كه در حجر او بودى دراز كردى و از آن خرج كردى خداى تعالى از آن نهى كرد و ايشان را قصر فرمود بر چهار زن و سبب آنكه خداى تعالى قصر فرمود بر عدد چهار از زنان يتيمان بودند بعضى ديگر گفتند كه : ايشان تحرّج كردندى از مالهاى يتيمان و تحرّج نكردندى از نكاح زنان چندانكه بودى بعدد القصر على اربع ، خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت : اگر ميترسيد كه عدل نتوانيد كرد در يتيمان يعنى خداى تعالى شما را نهى كرد از جور ايتام اگر از آن مىترسيد خداى تعالى هم نهى كرده است شما را بيش از چهار زن نكاح كردن از خداى بترسيد بيش از چهار بنكاح نكنيد ، بخواهيد هر كه شما را خوش مىآيد از زنان دو يا سه يا چهار « واو » بمعنى « او » باشد زيرا كه اجماع است كه نه زن جز پيغمبر را روا نيست و حلال نيست . راوى خبر گويد قيس بن الحرث گفت كه : من پيش از نزول آيت هشت زن داشتم چون آيت آمد گفتم : يا رسول اللّه من هشت زن دارم چگونه كنم ؟ - گفت : چهار را نگاهدار و باقى رها كن با خانه رفتم و يك يك را پيش ميخواندم از ايشان چهار كه فرزند داشتند اختيار كردم و باقى را رها كردم آنگه حقّ جلّ و علا گفت : پس اگر ميترسيد كه عدل نتوانيد كردن و انصاف نگاه نتوانيد داشتن در ميان اين چهار بر يكى يا بر پرستارى قانع شويد اگرچه اضافت ملك بر حقيقت با جمله بود يمين را براى آن تخصيص كرد كه علامت ملك تصرّف بود و تصرّف در اغلب بدست راست كنند آنگه گفت كه : آن يعنى اختيار يكى يا پرستارى كردن نزديكتر بود بدانكه جور نكنيد و از راه حقّ بنچسبيد و گفته‌اند : درويش نشويد ، آنگه خطاب كرد شوهران را كلبى و جماعتى مفسّران گفتند كه : خطاب باولياى زن است كه ايشان چون زنى در قبيله به كسى دادندى و مهر بستندى چيزى به او ندادندى از قليل و كثير و اگر بغريبى دادندى بر شترى نشاندندى و آنجا فرستادندى و اگرچه پيش از آن شتر نبودى او را ، خداى تعالى ايشان را از آن نهى كرد و گفت : مهر حقّ ايشانست بايشان بايد داد ، و آنكه خطاب شوهران را بود به ظاهر آيت لا يقتر است ، ميگويد كه : كاوين زنان كه ايشان را بدان عقد كرده‌ايد بديشان دهيد بواجبى ابو عبيده گفت : عن طيب نفس ، زجّاج گفت : تديّنا صهيب روايت كرد كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم