الراغب الأصفهاني ( مترجم : غلامرضا خسروى حسينى )

236

المفردات في غريب القرآن ( مفردات الفاظ قرآن با تفسير لغوى و ادبى قرآن ) ( فارسى )

ذكر شده است در ميان تابوت چيزى بوده مثل سَرِ گربه ولى من آن را سخن صحيح نمىبينم « 1 » . مِسْكِين : كسى است كه هيچ چيز نداشته باشد و از واژه - فقر - رساتر و بليغ‌تر است و در آيه : ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ - 79 / كهف ) علت - مساكين - ناميدن صاحبان كشتى يا بعد از بين رفتن كشتىشان بوده و با به خاطر اينكه كشتى آنها در كنار مسكنتشان قابل توجّه نبوده و به حساب نمىآمده . و آيه : ( وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ - 61 / بقره ) . كه در ميان يكى از دو سخن و دو معنى سخن صحيح‌تر اينستكه حرف ( م ) در مسكنه زايد است « 2 » .

--> ( 1 ) در بعضى از تفاسير و لغت‌نامه‌ها ، اين معنى كه راغب آن را ردّ مىكند و غير معقول مىداند به صورتى ديگر آمده است ، طبرسى ضمن نقل مطالب فوق مىنويسد : التّابوت : صندوق التوراه و از على ( ع ) نقل مىكند : نسيم و بادى از بهشت از آن مىوزيده كه مايه آرامش و پيروزيشان مىشد ( ج 1 ص 135 ) و اشاره‌اى كه راغب آن را صحيح نمىداند در تفسير آيهء فوق ذكر كرده‌اند ابن اثير مىنويسد : ( و قيل فى تفسيرها انّها حيوان كوجه الانسان ، و قيل هو صورة كالهرّة كانت معهم فى جيوشهم ) كه چيزى است ناصحيح . ( 2 ) اينكه راغب رحمه اللّه مىگويد حرف ( م ) در واژه - مسكنة - زائد است اشاره به نظراتى است كه در بارهء اين كلمه گفته شده - ليث مىگويد : ( مسكنة مصدر فعل مسكين است وقتى كه فعلى از آن مشتق شود مىگويند تمسكن الرّجل يعنى او به فقر اخلاقى و معنوى و مادى دچار شد ، و - اسكنه اللّه - يعنى خداوند او را مسكين كرده ولى ثعلب مىگويد : اسكن الرّجل و سكن هر دو به معنى مسكين شده است و تمسكن وقتى به كار مىرود كه كسى براى خداوند خاضع شود . سيبويه مىگويد هر حرف ( م ) كه در اوّل واژه‌اى باشد زيادى است و اضافه شده است مگر حرف ( م ) در - معزى - و - معدّ - و ( م ) منجنيق و ما حج - و مهد - كه اينها اصلى است . ازهرى مىنويسد نظر سيبويه در صورتى صحيح است كه آن كلمه بر وزن مفعل يا مفعل يا مفعيل باشد امّا اگر بر وزن فعل يا فعال باشد حرف ( م ) در آنها اصلى است مثل - مسهد و مهاد و المرد - و آنچه را كه شبيه اين جملات باشد . پس نظر راغب اينست كه حرف ( م ) در مسكنه زائد است كه در آن صورت - سكنه - است و به معنى خانه بدوشى است نه خوارى كه مترادف ذلّت است و نه فقير بودن كه در ثروت و اقتصاد همواره آزمند بوده‌اند . آيه مورد بحث يعنى ( ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ - بقره كه در آيه 112 آل عمران ) به صورت ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ . . . ذكر شده خود يكى از .