خواهند پرسيد و شما مسئول آنها خواهيد بود ) « 1 » . تفسير ادبى و عرفانى سوره 102 آيه 0 بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، نام خداوندى كه مؤمنان را دلدار و دوستان را وفادار و مريدان را مهردار و گناهكاران را آمرزگار است ! نام پروردگارى كه در ذات بىنظير ، در صفات بىمانند ، فضلش بسيار و كرمش بىشمار ، زيبا صنع و شيرين گفتار ، عالم اسرار و معيوبان را خريدار . خداوندى كه باز راز او دلهاى دوستان را شكار كرد ، و آنچه از همهء مخلوقات پوشيده بر آب و خاك آشكار كرد ! سوره 102 آيه 1 1 - أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ . آيه . خطاب تنبيه و تقرير است مىگويد : اى فرزند آدم ، به نسبى كه به زودى بريده مىشود ( بواسطهء مرگ ) چه فخر آرى ؟ و بر بسيارى مال و جاه و خويشان چه سر مىفرازى ؟ و بدانكه تو را مهلت داده‌اند غرّه شده‌اى ! تا به چهار ديوار گور نرسى هيچ بازنگردى و عذرى نخواهى ! بىحذرى از آنكه بىخبرى ! و هيچ راه به صلاح و فلاح خود نبرى ! زيرا كه مست حرص و شهوت شده‌اى ! سوره 102 آيه 3 3 - كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ . آيه . آرى ، خواهى دانست ، و در كار خود خواهى ديد ! آن روزى را كه دانستن و ديدن سودى ندارد و توبه و عذر به كار نايد ! سوره 102 آيه 5 5 - كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ . آيه . اگر تو را علم يقين و عين يقين بودى كه عقبهء مرگ را مىبايد گذاشت و ساز سفر قيامت مىبايد ساخت ! همانا تفاخر و تكاثر در مال و عدد خويشان تو را كمتر بودى ! و رغبت به طاعت و عبادت بيشتر داشتى ! سوره 102 آيه 7 - 6 6 - 7 - لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ . آيه . اين لام قسم است كه خداوند ياد مىكند و مىگويد : حقا كه شما بندگان همه دوزخ خواهيد ديد به عين يقين ، ديدنى بىشكّ و ترديد ، مؤمن دوزخ را بر گذرگاه بيند و كافر دوزخ را بر جايگاه بيند ! ايمان و مراتب يقين - : بهترين تخم كه در سينهء مؤمن كاشتند تخم يقين است . و همگى ايمان يقين است و مؤمن را حبلى متين و حصنى حصين است ، خداوند با كمال لطف و كرم به فضل بىميل و به عدل بىستم و به لطف بىعلّت ، هرچه روح و راحت و امن و فراغت و شادى و طرب بود همه را در يمين يقين و روضه رضا تعبيه كرد و آنچه اندوه و نكبت و رنج و محنت بود ، همه را در شكّ و عدم رضا درآورد ! كه گفته‌اند : يقين را سه ركن است : علم يقين ، عين يقين ، حق يقين ، اول به سينه فروآيد ، دوم به سر فروآيد ، سوّم به جان فروآيد ، علم يقين تقرير ايمان كند ، عين يقين اخلاص را نشان دهد ، حقّ يقين با حق معرفت دهد ؛ خوشا به حال كسى كه در عالم علم يقين قدم دارد و از ميان عين يقين اثر بيند و از حقيقت حقّ يقين خبر يابد .

--> ( 1 ) - نعيم دنيا : صحت و امنيت است كه در سايهء اين دو نعمت آدمى مىتواند به سعادت دنيا و آخرت هر دو برسد و نعمت دنيا را عربها در صدر اسلام ( طبق خبرها و حديث‌ها ) چنين تصور مىكردند كه مثلا : نان گندم و آب خنك و جاى سايه بهترين نعمت آنها است ! چنان كه روزى عربى را پالوده دادند گفت : نمىخورم ! چون از عهده شكر چنين نعمتى نمىتوانم برآيم ! ! همچنين روزى پيغمبر را دعوت كردند و خرماى تازه و جاى سايه و آب خنك آوردند ، يكى پرسيد : نعمتى كه ما در قيامت مسئول آنيم كدام است ؟ فرمود : اين سه چيز ! ! بار ديگر از حضرت رسول پرسيدند : نعيم كه ما مسئول آن خواهيم بود كدام است ؟ فرمود : قرص نانى كه سدّ گرسنگى نمايد و جرعهء آبى كه رفع تشنگى كند و تيكه جامه‌اى كه بدن را پوشد ! !