قوم عاد و ثمود ، كه آنها گروهى نابكار و بدكار و نافرمان بودند . 47 - وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ . و ما آسمان را با نيرو و توان ساختيم و ما فراخ‌توانان و فراخ‌دارانيم . 48 - وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ . و ما زمين را بازساختيم و پهن باز كرديم و نيك گسترندهء زمين مائيم . تفسير ادبى و عرفانى سوره 51 آيه 0 بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ . بسم الله خبر دادن از توانائى و عزّت خداوند است و رحمن و رحيم اشارت به رحمت و بركت و لطف او است . جمال الوهيّت جان هزاران طالب را بسوخت ! و جمال صمديّت جان هزاران عاشق را بيفروخت ! گروهى در قهر جلال از بيم دورى و هجران مىسوزند ، و گروهى در لطف جمال بر اميد وصال مىفروزند ! و دلهاى بندگان روز و شب از تأثير اين دو صفت گاه در بيم و گاه در اميدند ، و گاه در قبض و گاه در بسط ! هنگام قبض همه هيبت و فترت بيند ! و هنگام بسط همه لطف و رحمت بيند ! به گاه قبض ، باد صرصر وزد و شواهد جلال نمايد بنده بسوزد ! و بزارد و در خواهش آيد ! و به گاه بسط ، نسيم لطف بوى وصال آرد و شواهد جمال نمايد بنده بنازد ! و در آرامش آيد . به گاه قبض به عظمت نگرد همه درد و گداز بيند ! و به گاه بسط به قربت نگرد همه انس و ناز بيند ! از اينجا است كه : پير طريقت گفت : به قرب مىنگر تا از او انس زايد ، و به عظمت نگر تا حرمت افزايد ، ميان اين و آن منتظر باش تا سبق ازل خود چه نمايد ! ؟ سوره 51 آيه 1 1 - وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً . آيه . اشاره به بادهاى بامدادى است كه نالهء مشتاقان را به ساحت عزّت پروردگار برد ، و از آنجا نسيم قرب به مشام اهل محبّت رساند . آن ساعت كه تباشير صبح پيدا شود و لشكر روشنائى كمين بگشايد و نسيم صباى مهر در هواى جهان دميدن گيرد ، باد صبحى پيك‌وار از جناب جنّات عدن به راه افكنند تا نفحه‌هاى الهى به مشام رازهاى دوستان برسد ! چه عجب اگر آن ساعت به دل او گريد : اى بندهء من مترس . سوره 51 آيه 2 2 - فَالْحامِلاتِ وِقْراً . تا آخر سه آيه ، خداوند به اين مخلوقها و مصنوعها سوگند ياد مىكند كه رستاخيز بودنى و شدنى است ، و هركس را جزاى كارهاى خوب و بد او دادنى است . عقيدهء همه مسلمانان اين است كه خداوند روز رستاخيز همه را گرد هم آورد و روحها و شبح‌ها را بهم آورد ، چنان كه در نشئهء نخستين براى آزمايش باهم بودند در اين نشئه هم از بهر يافتن جزا باهم جمع مىشوند . پس حشر و ميزان و بازخواست و گذر كردن از پل صراط و شفاعت و بهشت و دوزخ همه حق است . و مؤمنان كه به اين غيبها ايمان آوردند و پيغام از پيغام‌رسان پذيرفتند جزاى آنها در آن جهان اين است كه : سوره 51 آيه 15 15 - إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ . آيه . پرهيزگاران در بهشتند و صفت و نشانه آنها در اين جهان اين است كه : سوره 51 آيه 17 17 - كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ . آيه . كه شبها را كم مىخوابند وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ