در پيغمبرى مصطفى ترديد و انكار نمىكردند ! ليكن چه سود كه ديدهء حق‌بين نداشتند تا حق را بينند و بصيرت دل نداشتند تا حق را دريابند . اما حكمت فرستادن پيغامبران ، به مردم اتمام حجّت است تا كافر و مشرك را بىدليل و حجّت عذاب نكند ، و اگر خواهد او را بيامرزد بىنوبت و بىخدمت آمرزد ، كه كيفر بىدليل ستم است ! و ستم از خداوند به دور است ! و ديگر آنكه رسولان را فرستاد تا مؤمنان را به فضل خود و كافران به كيفر خود بشارت دهد و ديگر آنكه محمّد كافران را بيم ده دوزخ باشد كه براى آنان تافته و ساخته شده و مؤمنان را بشارت به بهشت دهد كه براى آنان آراسته و پرداخته شده ! . . . وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ . آيه . قدم صدق ، سبق عنايت است و فضل هدايت ، كه مؤمنان را در مجلس انس از جام محبّت به ساغر مودّت شربت مهر داده و آنان را سرمست و سرگشتهء آن شربت كرده و ايشان را وعده داده كه بازآرم شما را به اين منزل كرامت و باز بنوازم شما را به زياده از اين فضيلت كه : ( وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ ) * . جنيد گويد : ابتداى كارها از خدا است و بازگشت همه به خدا ، يعنى درآمد هر چيز در قدرت او و بازگشت همه به حكم او است . ازل به تقدير او ، و ابد به قضاى او است . عارف بزرگ ديگر گويد : مطيعان حمّالند و آنان جز بارى ندارند و اين درگاه بىنيازان است و عاصيان مفلسانند و جز افلاس ندارند ، اى خداوندان طاعت ، نگويم طاعت مكنيد چندان‌كه توانيد طاعت كنيد . 5 - هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً . آيه . از روى اشارت ، آفتاب توفيق از برج عنايت بر بنده بتابد كه آراسته خدمت و طاعت گردد و قمر نور توحيد است و روشنائى معرفت در دل عارف كه از آن به معروف راه برد . پير طريقت گفت : خدايا ، عارف تو را به نور تو مىداند و در آتش مهر تو مىسوزد و از ناز باز نمىپردازد . 7 - إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا . آيه . كافران به ديدار حق اميد ندارند كه آن را منگرند ، لاجرم به آن نرسند و مؤمنان به ديدن حق ايمان دارند لاجرم به آن برسند . لطيفه : اميد ديدار حق از آن جهت ندارند كه مشتاق نبوده‌اند ! و مشتاق نبوده‌اند چون دوست نداشته‌اند ! و دوست نداشتند چون نشناختند ! و نشناختند چون نخواستند ! و نخواستند چون راه خواستن ( بواسطهء كفر ) بر آنها بسته بود . پس همه بسته به اراده و خواست خدا است و بازگشت همه بسوى او است ! [ آيات 21 - 9 ] ( تفسير لفظى ) 9 - إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ . كسانى كه گرويدند و كارهاى نيكو كردند ، خداوند به سبب ايمانشان آنها را راهنمائى مىكند در بهشتهاى جاودانى كه زير درختان آن جوىها روان است . 10 - دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ . درخواست و بازخواست آنان از خداوند اين است كه مىگويند : پاكى تو راست اى خداوند ، و تحيّت آنها در آن بهشتها سلام است و درود و آخرين خواندن آنها اين است كه : ثناء و سپاس سزاوار خداوند جهانيان است . 11 - وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ