و يرقان و تقطير بول و اسهال كه از فساد غذا باشد و با نبات و كندر جهت رفع مضرّت ميوهاى تازه و رطوبت معده و با زردهء تخم مرغ نيم‌برشت جهت زياده كردن منى و با تربد مسهل رطوبات مفاصل و ساقين و با خولنجان و پسته جهت باه از اسرار مجربه است و اكتحال آن جهت غشاوه و بياض و سبل و ضمادش جهت تقويت اعضا و كزاز و رياح بواسيرى عديل است و در دهان داشتن آن رافع تشنكى بلغمى است و مضرّ حلق و مصلحش عسل و روغن بادام و شربتش دو درهم و بدلش دارفلفل است و نوعى كوهى آن كه در كوهستان بهم ميرسد قويتر و چون سفوف نموده بر شورباى كوشت پاشيده بياشامند جهت اوجاع مفاصل و اورام بارده و امراض باردهء رطبهء بلغميّه و طلاى آن نيز نافع است و عصارهء تازهء آن بدستور و يك نوع ديكر نيز مىشود در هند كه بوى آن شبيه ببوى انبهء خام مىباشد و طعم آن و آن را انبهء سونتهه مينامند در خواص قريب بدان است [ جوارش زنجبيل نافع از براى ضعف معده و امعا ] جوارش زنجبيل نافع است از براى ضعف معده و امعا و طعام را هضم كند و هيضه را نافع باشد و حابس اسهال و كاسر رياح غليظه و محلّل رطوبات و بلغم و نافع است از براى جميع امراض بلغمى صنعت آن زنجبيل بيست درم صمغ عربى دانهء هيل‌بوا از هريك ده درم قرنفل دارچينى از هريك پنج درم جوزبوا زعفران از هريك يك درم بسباسهء چهار درم و در نسخهء ديكر بجاى بسباسه نشاسته است به همان وزن نبات سفيد نود مثقال بدستور مرتب نمايند [ مربّاى زنجبيل كه اسهل و بهترين انواع و معمول اهل هند است ] مربّاى زنجبيل كه اسهل و بهترين انواع و معمول اهل هند است كرده و مثانه را قوت دهد و باه را زياده كند و قوت مجامعت ببخشد و معدهء سرد را مفيد و مقوى هاضمه و ملينه آن و مجفف رطوبات است صنعت آن بكيرند زنجبيل‌هاى درشت باليده و بىريشه و پوست انها را جدا كرده و دانهاى ريشه‌دار كه برايد دور نموده خار بسيار بر آن زده مقدار سه چهار ساعت كامل در آب آهك بكذارند پس براورده پاك شسته در آب خالص جوش دهند تا پخته كردد آن كاه شيرهء قند يا نبات يا شكر سفيد يا عسل سفيد اندك رقيق صاف نموده هركدام كه خواهند داخل كرده جوش دهند تا بقوام آيد پس فرود آورده سرد كرده در مرتبان چينى يا شيشه نكاه دارند [ مرّباى زنجبيل نوع ديگر جهت تقويت باه و گرده و مثانه ] مرّباى زنجبيل نوع ديكر جهت تقويت باه و كرده و مثانه و هضم طعام و معدهء بارد و تب بلغمى و سوداوى و سردمزاجان را نافع بود و مدر بولست صنعت آن زنجبيل تازه را خارها زده بيست روز در آب بخيسانند و اكر زنجبيل تازه نباشد زنجبيل خشك آنچه خواهند در زير ريك كنند و بيست روز بكذارند و هر روز آب بالاى ريك بريزند پس براورند و بشويند و خارها زده در آب صاف بجوشانند و با شكر صاف و يا عسل مصفّى بجوشانند تا بقوام مربّا آيد [ مربّاى زنجبيل مركب كه اسهل و بهترين انواع و معمول اهل هند است ] مربّاى زنجبيل مركب كه اسهل و بهترين انواع و معمول اهل هند است كرده و مثانه را قوت دهد و باه را زياده كند و قوت مجامعت بخشد و معدهء سرد را مفيد و مقوى هاضمه و مجفف رطوبات است صنعت آن بكيرند زنجبيل تر كه آن را بهندى ادرك نامند پوست آن را جدا كرده بىريشهء آن را قطعه‌قطعه نموده قطعهاى بزرك را در آب صافى ريزند و بيست و يك روز در سرما و در كرما كمتر بكذارند بعد از آن از آب بيرون آورده آب شيرين بر سر آن ريزند آن مقدار كه آن را بپوشاند و در ديك سنكى بجوشانند باتش ملايم پس بيرون آورده عسل مصفى بر سر آن ريزند و بجوشانند تا عسل را جذب كند و در هر يكمن زنجبيل دو درم از اين ادويه داخل نمايند دارچينى قرفة الطيب قرنفل دانهء هيل جوزبوا مصطكى از هريك ده مثقال مشك خالص نيم مثقال زعفران يك مثقال بدستور مقرر مربّا سازند و در ظرف چينى نكاه دارند و بعد از چهل روز استعمال نمايند و اكر ادويه را جوكوب نموده در كيسهء نازكى كرده در وقت طبخ با عسل در آن اندازند و لمحه بلمحه كيسه را بمالند از پشت كفچه بهتر است و بجاى عسل نبات يا شكر سفيد نيز خوبست باب الزّاء المعجمة مع الواو زوفاى يابس كياهى است مفروش بر روى زمين و بركش شبيه ببرك صعتر بستانى و مرزنجوش با عطريت و شاخهاى او پركره بر هر كوهى كلى مائل بزردى و بىتخم و تلخ مزه در دويّم كرم و در اخر آن خشك و كوهى آن قويتر از بستانى و لطيف و مسهل بلغم و مخرج رياح غليظه و كرم معده و خون جامد و محلّل اورام و جهت سرفهء مزمن و ربو و ورم شش و نزله و عسر نفس و درد سينه و معده و جكر و قولنج و كزيدن جانوران و فالج و داء الثعلب و داء الحيّه و سحج و با عسل جهت رفع تكون كرم معده و طبخ آن با سكنجبين مسهل خلط غليظ و با قردمانا و ايرسا اسهال آن قويتر و جهت نيكوئى رنك رخسار و با شراب جهة استسقا و با طبيخ انجير جهت خناق امتلائى و ضمادش با آب جهت ورم حار و با شراب جهت بارد و رفع خون مرده كه در پلك چشم باشد و جهت نزول آب و با بوره و انجير جهت ورم سپرز و بخار مطبوخ آن جهت رياح كوش و مضمضهء آن كه در سركه پخته باشند جهت درد دندان نافع و مضرّ جكر و مصلحش صمغ عربى و انار ترش و قدر شربتش در مطبوخ پنج درم و بدلش صعتر است [ جوارش زوفاى يابس ] جوارش زوفاى يابس منقول از قرابادين افندى صالح چليپى حكيم‌باشى ابرهيم سلطان قيصر روم كه مشار اليه از طب كيميائى براكلسوس انتخاب نموده نافعست جهت نزلات و تنقيهء دماغ و معده و جهت سرفه و هاضمه صنعت آن زوفاى خشك حاشا بيخ بنفشه فلفل از هريك سى درم پودنه صعتر فارسى زيرهء كرمانى سداب از هريك بيست درم انجير زرد كثير اصل السوس خرماى هيرونى منقى از نوى و پوست مويز منقى رازيانه از هريك ده درم زنجبيل انيسون كروبا دوقو از هريك دو درم كوفته و بيخته با شكر سفيد به قدر كفايت بقوام آورده بدستور مقرّر تركيب نمايند فصل در ذكر اشربهء زوفائى [ شراب زوفا بنسخهء شيخ داود ] شراب زوفا بنسخهء شيخ داود نافع از براى اوجاع صدر و سعال مزمن و نزلات و عسر نفس و صلابت معده و تفتيح سدّها صنعت آن مويز سرخ دانه بيرون كرده سى درم عناب سپستان انجير زرد خشك اصل السّوس ايرسا از هريك بيست درم بيخ رازيانه بيخ كرفس پرسياوشان زوفاى خشك از هريك ده درم بهدانه انيسون رازيانه از هريك پنج درم جو مقشر مغز تخم خيار بادرنك مغز تخم كدو مغز تخم خربزه مغز فستق مغز فستق مغز حبّ الصّنوبر سنبل الطّيب اذخر مكّى مغز تخم خطمى سفيد تخم كتان از هريك سه درم نيم كوفته باب بجوشانند و بپالايند و با چهار رطل شكر صافى بقوام اورند و بعضى كفته‌اند كه لبوب را صواب آنست كه نرم كوبيده و بعد از آنكه شراب را بقوام آورده باشند در انحل كنند و اكر لبوب را شيره كشيده در اخر داخل كنند بهتر است [ شراب زوفا حار ] شراب زوفا حار نافع از براى صدر بارد و زكام و نزلات و سعال بارد و ضيق النفس و ربو صنعت آن بنسخهء سيد اسماعيل انجير خشك زرد پانزده عدد مويز منقى از دانهء بيست عدد حلبه تخم كرفس رازيانه سر بنفشه پرسياوشان زوفاى يابس از هريك پنج درم اصل السّوس ده درم جوشانيده بپالايند و هر صبح چهل درم آن را با دو مثقال معجون زوفا بدهند و بعضى در اين شراب سه درم زراوند مدحرج و پنج درم فراسيون مىافزايند و در نسخهء قلانسى مويز منقى پانزده درم است و باقى موافق نسخهء اصل سيد اسمعيل است و كفته كه مجموع ادويه را در دو من آب بجوشانند تا بثلث برسد پس بپالايند و سرد كرده در شيشه نكاه دارند و هر روز سه اوقيهء آن را بياشامند شراب زوفاى ديكر كه سيد اسمعيل در ذخيره در سعال بارد ساذج آورده صنعت آن انجير زرد خشك پانزده عدد مويز منقى بيست دانه اصل السّوس ده درم پرسياوشان پنج درم زوفاى يابس سه درم ايرسا دو درم جوشانيده صاف نموده سه اوقيهء آن را با مثروديطوس