آن و بر غير آن از مسهلات كه اصلاح كرده شود با ايارج و وجه آن كه قدما اطبا اختيار كرده‌اند استعمال ايارجات را ، يعنى مسهلات اصلاح كرده شده را آن است كه اطباى قديم حذر مىكرده‌اند از استعمال مسهلات صرفه مانند خربق و شحم حنظل و صبر و غير آنها از خوف ضرر و غائلهء آنها و چون به ضرورتى اراده استعمال آنها مىكرده‌اند مخلوط مىگردانيده‌اند آنها را به بدرقه‌ها و مصلحات و فادزهرات تا حاصل مىگرديده ايشان را جرأت بر استعمال آنها . و اطباى متأخرين از ايشان به اعتبار آن كه بدن‌ها و طبايع به استعمال مسهلات انسى به هم رسانيده بودند و از استعمال آنها چندان متضرر نمىگرديدند ، جرأت به هم مىرسانيدند به استعمال آنها ، پس فراگرفتند از آنها مطبوخات به جهت آنكه ضرر و غائله مطبوخات كمتر است از جرم و جوهر آنها و چون بدن‌ها و طبائع به استعمال مطبوخات مسهله خو پذير شدند و از استعمال آنها چندان متضرر نمىشدند ، اطبا بعد از ايشان دلير گرديدند بر استعمال آنها يعنى آن مسهلات واقعه در مطبوخات دليرى تمام ، پس فراگرفتند جرم آنها را در حبوب و سفوفات داخل كردند و متعارف شد ميان ايشان استعمال حبوب و سفوفات مسهله پس كسى كه ماهر است در طب مىداند كه ايارجات اسلم مىباشند از مطبوخات و مطبوخات از حبوب و سفوفات مسهله . و آن كه در اين عصر متروك است استعمال اكثر ايارجات نزد اطبا آن است كه ضرر ايارجات زياده است از مطبوخات و حبوبات و سفوفات مسهله چنان كه بعض جهال اطبا گمان كرده‌اند كه بلكه از راه استغنا است از آنها به سبب خوى ابدان و طبائع به دفع مضار و غائلهء مسهلات صرفه ، چه هرگاه خو كند بلغمى و طبيعت شخصى به دواى مضر سمى متضرر نمىگردد آن بدن و آن شخص از آن ضررى متعدٌ به و دفع ضرر و غائلهء آن را طبيعت از آن شخص مىكند ، چنان چه شخصى كه خو و عادت كرد به نوشيدن افيون از مقدار كثير صرف خالى از مصلحات و ترياقات آن بدن او متضرر نمىگردد از آن مقدار كه متضرر مىگردد از آن شخصى كه عادت و خوى به آشاميدن آن نداشته باشد ، بلكه متضرر مىگردد اگرچه عشر وزن آن را مصلحات و ترياقات استعمال كند . و با وجود اين معنى نيست اطباى اين عصر را استغناى تمام از استعمال ايارجات به جهت آن كه مطبوخات و حبوب و سفوف مسهله نمىتوانند كه جذب مواد غليظه از اعماق بدن و مواضع بعيده نمايند ، چنان كه ايارجات جذب مىكند و چون اين معنى معلوم شد ، پس بدان كه شربتى از ايارجات چهار مثقال طبى است كه سه مثقال صيرفى باشد و وقتى