توليد بلغم مىشد و رنگ بول ، تبنى و يا كمتر از آن مىبود . و اين ، بنا بر رأى « شيخ الرئيس » - رحمه اللّه - و قرشى و ديگران است . و جالينوس و جماعتى از قدماء لون صحّى را بول اصفر مشبَّع و احمر ناصع دانسته‌اند و بر اين تقدير ، بايد كه رنگ اترجى ، كم‌تر از رنگ طبيعى صحّى باشد و شيخ الرّئيس « 1 » و ديگران گفته‌اند اگر صفراء مخلوط به مائيت قليل المقدار است ، رنگ بول تبنى مىگردد و اگر به حد اعتدال است اترجى و اگر از آن اندك زياده است ، اشقر و نارنجى و اگر از آن نيز « 2 » زياده است ، نارى همچنين و ملّا سديد كازرونى در جمع بين القولين گفته : لون معتدل صحّى به حسب امزجه و اسنان مختلف مىباشد ؛ زيرا كه در امزجه بارده و اسنان بارده اترجى معتدل باشد و در امزجه حارّه و اسنان حارّه رنگى كه ما بين نارنجى و نارى است معتدل دانسته . و يحتمل كه ملّا سديد از اشقر مشبّع كه در « 3 » قول « جالينوس » و غير آن واقع است ، نارنجى خواسته و از احمر ناصع ، نارى و الّا در قانون و شروح آن مبرهن شده كه اصفر مشبع ، نارى است و احمر ناصع ، زعفرانى و بالجملة مراد از بودن صحى ما بين اصفر مشبع و احمر ناصع كه گفته نه آن « 4 » است كه مرتبهء على حده كه مرتبه سابع ما بين نارى و زعفرانى و مختص به حال صحت باشد زيرا كه مقرر گشته كه بعد از نارى ، زعفرانى است و واسطهء ميان هر دو نيست و اگر مىبود نامى مىداشت و مراتب صفرت منحصر بر آن شش نمىبود . پس تأويل كلام او آن است كه لون صحّى نارى قريب به زعفرانى است . و سيد اسماعيل در ذخيره « 5 » نوشته كه أترجى رقيق القوام دليل نضج ماده و صاحب قوام دليل خامى آن باشد . پس حكم اترجى موقوف بر ملاحظه قوام بول است و محمد بن زكريا نوشته كه اكثر ديده‌ام در امراض حارّه در اوّل روز كه حمّى ابتداء كرده بول اترجى بود و بر آن حال بماند و روز چهارم هلاك گرديد .

--> ( 1 ) . ابو على الحسين بن على بن سينا ، القانون فى الطب ، دار الصادر ، بيروت ج 1 ص 136 . ( 2 ) . ب : ( نيز ) حذف شده . ( 3 ) . الف ( در ) حذف شده . ( 4 ) . ب : گفته‌اند نه . ( 5 ) . سيد اسماعيل جرجانى ، ذخيرهء خوارزمشاهى ، افست بنياد فرهنگ ايران ، تهران 1355 ، ص 92 .