سريع مىگردد ميل و حركت آن‌ها به سوى ظاهر . و همان ميل و حركت ارواح و قوا و [ به ] تبعيت آن‌ها حرارت غريزيه به سوى داخل و باطن بدن ، عبارت از « خواب » است . و ميل و حركت آن‌ها به سوى خارج و ظاهر بدن ، عبارت از « بيدارى » است . و معتدلِ ميان آن هر دو ، دلالت بر اعتدال آن كيفيات مىنمايد . و دهم از اجناس عشره استدلال به حال مزاج بدن ، انفعالات نفسانيه است . قوّت و سرعت و كثرت آن‌ها ، دلالت بر حرارت مزاج مىنمايد ؛ خواه دلالت بر حرارت جميع بدن نمايد و يا حرارت عضو خاصّ سبب آن انفعالات و آن عضو خاص « قلب » است و مزاج آن سرايت مىنمايد به جميع بدن . و صادق نمىآيد اين حكم مگر بر بعض انفعالات ؛ مانند غضب مثلًا ؛ به جهت آن كه معدّ و باعث غضب ، كثرت خونِ معتدل القوامِ حارّ المزاجِ سريع الاشتعال و الحركة است به سوى خارج . و هر چند حرارت قوىتر باشد ، غضب قوىتر و سريع الهيجان‌تر و كثير الوقوع خواهد بود ، به خلاف « خوف » كه قوّت و سرعت و كثرت آن ، به « 1 » سبب غلبه برودت است ؛ جهت آن كه معدّ آن ، خون رقيق بارد المزاجِ قليل الاشتعالِ بطىء الحركة به سوى خارج است . و بلادت و كسالت انفعالات و بطء و قلّت آن‌ها ، دليل بر برودت مزاج است ؛ به جهت آن كه از قبيل سكون است و سكون ، به « 2 » سبب برودت است . و ثبات انفعالات ، مطلقاً دليل يبوست مزاج است ؛ جهت آن كه يبس ، حافظ چيزى است كه منطبع مىگردد در جسم يابس . و سرعت زوال انفعالات ، دليل بر رطوبت مزاج است ؛ براى آن كه رطوبت ، باعث ترك چيزى است كه قبول نموده است به زودى . و جُبْن - كه ضد شجاعت است - دليل بر برودت و ضعف قلب است ؛ به جهت آن كه حرارت و قوّت قلب ، مستلزم حسن رجا است براى خلاصى و استبعاد وقوع مكروه ؛ به سبب عدم خوف از چيزى كه خلاصى از آن ممكن است و آن را دفع توان نمود ، خائف

--> ( 1 ) 2 و 1 . ب : ( به ) حذف شده . ( 2 )