گشته . و [ و اما در مورد ] امتلاء اوعيهء عين براى نزول آب در چشم ، [ بايد گفت ] كه امتلاء سبب و اصل است نه سابق . و بر اين قياس ، اسباب سابق امراض ديگر . و واصله نيز : اسبابىاند بدنى كه ميان آن‌ها و ميان مرض واسطه نباشد ؛ مانند عفونت كه لازمهء حمّى است ، و سدّه [ كه ] باعث استسقاء و يرقان [ است ] و امتلاء تخمه [ كه ] باعث حمّى يوميه [ است ] . [ فايده ] : و هر سببى : يا بالذّات است ؛ مانند فلفل و زنجبيل و جوزبوا كه تسخين مىنمايند ، و افيون و كافور كه تبريد نمايند . و يا بالعرض ؛ مانند آب سرد و مخدّر كه تسخين مىنمايند ، به تكثيف و سدّ مسامّ و تحقين حرارت در باطن ، و آب گرم [ كه ] تبريد [ مىنمايد ] به تفتيح مسام و تحليل حرارت ، و سقمونيا ، [ كه تبريد مىنمايد ] به استفراغ صفراء كه خلط حارّ حادّ است . [ فايده ] : و ببايد دانست كه هم چنان كه مرض را سه سبب مىباشد كه ذكر يافت ، صحّت را نيز سه سبب مىباشد ؛ مثال سبب بادى ، صحّت غذا و شراب موافق . و مثال سابقهء آن ، نضج تامّ فاضل . و مثال واصلهء آن ، اعتدال مزاج و تركيب [ است ] . [ قسمت دوم : اسباب جزئيه ممرضه ] و اين اسباب مذكورهء امراض ، يا باعث احداث سوء مزاج مىگردند ، و يا باعث مرض تركيب ، و يا باعث تفرّق اتّصال « 1 » . و اين‌ها اسباب جزئيه‌اند . و چون تفصيل معرفت اسباب جزئيه ، موجب زيادتى فايده و سهولت « 2 » براى طريق دانستن اسباب كلّيه ؛ به جهت آن كه آن اسباب محصوراند در آن اقسام ثلاثه براى اسباب كلّيه - كه : اسباب ضروريه ، و اسباب غير ضروريه و نه ضارّه ، و اسبابى كه غير ضرورىاند و ليكن ضارّه‌اند « 3 » - و استخراج اين‌ها از آن‌ها سهل و آسان نيست همه كس را ، [ بنابراين از اسباب جزئيه ممرضه هم بحث مىشود ؛ گرچه در شأن « كليات طب » نمىباشد ] :

--> ( 1 ) . الف : ( و ) حذف شده . ( 2 ) . ب : سهولت است . ( 3 ) . ب : ضاراند .