طريق موافقت و محافظت و تقويت و اعانت قوا و ارواح بر دفع و رفع نكابت و اذيت سمّ موذى به حدّى باشد كه هيچ دواى ديگر را به آن حد نباشد . و امّا آن كه « افيون » را ترياق مىنامند ، به مجاز است ؛ به جهت آن كه حافظ قوّت است به سبب تخدير خود . و در اين امرِ « حفظ صحّت » ، با ترياق حقيقى اشتراك دارد . و غذاى ذو الخاصّية : آن است كه تأثير آن به مادّه و صورت هر دو باشد امّا مادّه غالب ؛ به نحو مذكور از فعل و انفعال و تأثير و تأثّر ؛ مانند روغن گوسفند و گاو و سير با مغز گردكان و امثال اين‌ها كه با وجود تغذيه ، احداث تفريح و دفع سمّيت نمايد . و دواى ذو الخاصيّة : كه تأثير آن به كيفيت و صورت هر دو باشد ؛ مانند پاد زهر حيوانى ، و جدوار ، و حبّ الغار كه با وجود ترياقيت و دفع سمّيت و اذيت سمّ ، احداث حرارتى غالب بر مزاج اصلى بدن مىنمايد . و غذاى دوايى ذو الخاصيّة : آن است كه تأثير آن به مادّه و كيفيت و صورت هر سه باشد ؛ مانند تفّاح و خمر كه با وجود تغذيه و احداث اندك كيفيتى غالب بر بدن ، تفريح و سرور مىآورد . و سمّ مطلق : آن است كه تأثير آن در بدن مخالف و ضدّ تأثير فادزهر باشد و به زودى و بلامهلت ، حرارت غريزى و ارواح و قوا را فاسد و فانى سازد و فرصت فعل و انفعال ندهد ؛ چه جاى تدبير ! مانند بيش و زهرهء افعى و مارهاى قوى آشاميدن ، و گزيدن آن‌ها كه فى الفور مهلك‌اند . و دواى سمّى : آن است كه تأثير آن به كيفيت و صورت نوعيه هر دو باشد و بعد تأثير و تأثّر ، با حصول اثر سمّيت ، احداث كيفيتى غالب بر كيفيت اصلى بدن نمايد و در آخر ، مزاج بدن را فاسد سازد ؛ مانند بنجِ سياه و فرفيون و سقمونيا و افيون و مثال اين‌ها .