سال . و شمس نيز به يك سال . و مرّيخ ، به يك سال و ده ماه . و مشترى ، به دوازده سال . و زحل ، به سى سال . و فلك ثوابت ، در سى و شش هزار سال . و فلك الأفلاك ، در شبانه روزى يك دوره را تمام مىكند كه « حركت ارادى » نامند . حركت آن هشت فلك از مغرب به مشرق است كه « بر توالى بروج » نامند . و حركت فلك الأفلاك كه « 1 » از مشرق به مغرب است « 2 » ، « بر خلاف « 3 » توالى بروج » نامند . و اين ، بنا بر اتّفاق حكماء ما تقدّم اهل هيأت . و امّا نزد « شيخ بن عربى » و بعض محقّقين ديگر ، حركت همه از مشرق به مغرب است ؛ [ منتهى ] به سبب سرعت و بطء ، بعضى از ديگرى پس مىمانند و چنين مىنمايند كه حركت بعضى از مشرق به مغرب و حركت بواقى ، از مغرب به مشرق است . [ تبصره ] : و تعداد هر يك از افلاكِ سياره ، حقيقى نيست و حكماء براى ضبط حركات و رفع مناقشاتْ براى هر يك به حسب احتياجْ فلكى چند مقرّر نموده‌اند ، و إلّا فى الحقيقة به حسب اهل شرع ، كواكب خود سياره‌اند در افلاك ؛ به حكم آيه كريمه « و كلّ فى فلك يسبحون » . « 4 » و چون تفصيل آن‌ها طولى دارد ، بدين مقدار اكتفا نموده شد . [ قطبين ] : بدان كه در هر فلكى به اعتبار تحريكشان ، دو نقطه كه مدار حركتشان بدان است متصوّر مىگردد كه آن دو نقطه دايم ساكن بر جاى خود مستقرّاند و تجاوز از محورهء خود ندارند . آن دو نقطه را « قطبين » نامند : يكى به جانب شمال كه « قطب شمالى » گويند ، و ديگرى به جانب جنوب كه « قطب جنوبى » نامند . و قطبين فلك هشتم ، وَراى قطبينِ فلك الأفلاك است ، بلكه قريب به بيست درجه و هفده ثانيه از آن دور تر است به محاذى آن ؛ يكى به جانب شمال و يكى جنوب . و شمالى ،

--> ( 1 ) . ب : ( كه ) حذف شده . ( 2 ) . ب : ( است ) حذف شده . ( 3 ) . ب : كه بر خلاف . ( 4 ) . سورهء انبياء ، آيهء 33 .