حاصل بود ، خوف افراط نباشد ، خاصه اگر تشنگى نيز به ظهور نيايد ، اما هر گاه عطش مفرط شود و مواد كثير برآمده باشد البته حبس بايد كرد ، خاصه آنجا كه سبب عطش استفراغ بود ، نه امرى ديگر كه مذكور شده . و بدانند كه نزد طبيعت محبوب‌ترين اخلاط خون است ، لهذا عند جذب مسهل تا مقدور است او را مستخرج شدن نمىدهند ، از اينجا است كه چون دوا افراط در عمل مىكند آخر جميع اخلاط خون برمىآيد . اما خون كه از شرب مسهل بىافراط در عمل احيانا ظاهر شود بنا بر انفتاح دهن رگى از رگها خواهد بود كه حدَّت دوا موجب آن گشته ، نه آن كه به جذب دوا منجذب شده . و بيان كيفيّت جذب دوا و خصوصيّت دوا به خلط ، به فائدهء جدا گفته شود . فائده در بيان اسباب افراط اسهال و ذكر تدارك افراط بدانند كه اسباب استكثار اسهال چهار است : يكى آن كه عروق ضعيف باشد و به سبب ضعف عند جذب دوا نتواند رطوبات طبيعت را محفوظ داشت و چون مسهل ، جذب اخلاط ناطبيعيه كند ، به مصاحبت او رطوبات طبيعيه نيز منجذب گردند ، به مثابهء آن كه آهنى كه به مقناطيس منجذب شود ، هر جسمى قابل الانجذاب كه متصل آن آهن باشد نيز تبعيّت آن كشيده مىگردد اگر مانعى نبود . دوم آن كه افواه عروق متّسع بودند بدان سبب ماسكه متوسط القوة قادر نباشد بر كمال سد افواه تا منع كند رطوبات طبيعت را از مستخرج شدن به مصاحبت اخلاط مستفرغه . سوم آن كه مسهل ذى لذع بود ، بدان سبب هر گاه كيفيت لاذعهء وى به فوهات عروق رسد ، عروق متحرك شوند ، هاربةً عنه إلى جهة محيطها ، پس بالضرور متّسع گردند و از حيثيت لذع منضم نشوند . چهارم آن كه اكتساب كند بدن از دواى مستفرغ سوء مزاج حار را ، يا ما يجرى مجرى سوء مزاج را كه كيفيت مسهله باشد ، نظير اول ، سخونت مزاج است به افراط و شك نيست كه در اين صورت رطوبات ممتد مىشوند و طبيعت بنا بر تضرّر محتاج به دفع مىگردد . و نظير ثانى ، اكتساب امعا است از دوا و قوت مسهلهء او ظاهر است كه در اين حالت اگرچه دوا برمىآيد اما قوت او در امعا باقى است اسهال همى آيد . و پوشيده نيست كه قوت مسهله ، جارى مجراى سوء مزاج است به اعتبار احداث ضرر ، زيرا كه سوء مزاج محصور است در كيفيات اربعه و قوت مسهله غير آن است . و چون اسباب افراط اسهال معلوم شده تدارك او به هر چه مناسب بود بايد كرد ، مثلا در صورت ضعف عروق ، تقويت دهند به اغذيهء مقويهء قابضه و شمومات عطريهء قابضه ، در حالت اتساع افواه عروق نيز تقويت لازم است به اغذيه و شموم مذكوره و جهت تشدد مغرّيات نيز با مقويات ضم سازند . و از آنكه فرق بينهما من حيث الآثار مشكل است ، به ادويه مشترك النفع علاج بايد كرد ، لأن تدبير كليهما واحدٌ . و در وقت حدّت دوا ازالهء لذع به مغرّيات و مبرّدات بايد نمود و بهترين اشيا در اينجا ماست است . و در تقدير سوء مزاج و بقاى قوت مسهله ، تعديل مزاج و اصلاح حال عضو نمايند . اكنون تدابير كه مخصوص به قطع اسهال‌اند ذكر مىكنيم ، حسب حاجت به كار برند :