محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( شارح : مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى )

347

مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى )

يحتاج إلى غذاء كثير . معنى ثالث آن كه مراد قليل التغذية باشد ، يعنى اگرچه در مقدار ، كثير بود ، اما در تغذيه ، قليل باشد . و مقصود از تلطيف غذا در اين فصل همين معنى است . و شك نيست كه چون در اين فصل ، كثرت در اخلاط مىباشد ، احتياج به ورود بدل ما يتحلل از خارج كمتر است ، پس قليل التغذيه كافى باشد . و از آن كه حرارت در باطن بسيار مىشود و هاضمهء معده قوى مىباشد ، افتقار مىافتد به آن كه چيزى كثير در معده وارد مىشود تا جهت اشتغال معده وافى بود . و ظاهر است كه حصول اين دو غرض ، كه با وجود كثرت تناول ، ازدياد در اخلاط صورت بندد به غير از اين غذا كه ذكر شد حاصل نيايد . و نظير آن ، بُقول غير حاره و تره است . و بدانند كه در اين فصل ، رياضت معتدله محمود است ، بهر آن كه غرض از اين رياضت تحليل مواد مستكره است لا غير . و ظاهر است كه اگر رياضت مُفرط بود ، تحليل بيشتر كند و سخونت آرد و مُعين طبع فصل شود به تسييل و تحريك اخلاط . و كذا اگر رياضت به غايت قليل بود و تحليل معتدٌبه از وى حاصل نشود ، پس سزاوار آن است كه رياضت مذكور زائد فى الكثرة و ناقص فى الشدة بود ، تا تحليل آن بيشتر از تسخين آن باشد و ذلك هو المطلوب . و نيكوترين لباس در اوائل ربيع سنجاب است ، لأن إسخانه يسيرٌ و به دستور ، ثوبها كه محشو بود به قطن مندوف قليل المقدار و دوخته باشند نزديك نزديك جهت تصغير حجم آن ، كه اين چنين قبا هم قليل اسخان است . و أما الصيف فينقص فيه الغذاء و الشراب و الرياضة و يُلزم الظل و الكَنّ و الهدوء المُطفئات و يُبادَر إلى القي اما گرما پس بايد كه كم كرده شود در آن غذا و شراب و رياضت و لازم گيرد ظل را و كن و هدو و مُطفيات را و مبادرت كند به قى اگر ممكن باشد و سهل بود . ظل ، سايه و كِن ، به كسر كاف و تشديد نون سفوف و پوشش‌ها كه ساتر بود از آفتاب كما ينبغى ، هدو ، آرام و سكون . و معلوم نمايند كه در گرما ، هضم ضعيف شود و اخلاط ، گرم مىگردد و احتياج به تغذيه كمتر باشد با وجود كثرت تحليل و اين بنا بر غليان و ازدياد حجم اخلاط است ، پس تنقيص در غذا لازم باشد . و به دستور در شراب و رياضت لما ذكر . و فائدهء التزام سايه و جز آن كه مُسكِّنات غليان مواداند ظاهر است . و اشربهء مُطفئه كه تكثير آنها در اين فصل ضرورى است ، شراب حماض است و شراب تمر هندى و مانند آن . و نفع از آن جهت است كه اخلاط در اين هنگام طافى و مائل به فوق مىباشد و ايضا غالب صفرا است و وى لا محاله سهل الاجابة است به قى . اما سهولت قى و عدم مانع ديگر و تقاضاى عادت ، البته مُرعى بايد داشت . و ايضا استكثار فواكه رطب ، چون اجاص و بطّيخ رقّى و خيار ، مختار آمده ، جهت تسكين حرارت . و بهترين مبرِّدات ، آب شيرين سرد است و موافق‌ترين لباس در اين فصل كتان است . انتباه اگر تنقيه به قى ميسر نيايد به مليِّنات مبرِّده چون ماء الفواكه طبع را توان گشود . و عند مس حاجت ، مغز فلوس خيار شنبر و هليله مدهّن با ماء الفواكه نيز ضم شايد نمود و ليكن به مسهلات قويه چون