آفت قوى دفعةً احداث كند . و امر به تدريج ، جهت آن است كه ترك عادت البته فورا ضرر مىكند ، اما اگر كسى شب بيدار بوده باشد و به مقتضاى طبع خواب كند ، شديد الضرر نيست ، بلكه مفيد است . و اگر نه بر سبيل دوام باشد و ليكن در ايام گرما كه بنا بر طول نهار ، ماندگى وارد شود از يقظ و جهت تلافى آن در وسط نهار يگان ساعت خواب كند ، البته باعث راحت شود . و خواب وسط النهار را قيلوله گويند و وى سنّت عادى آن حضرت است صلى اللّه عليه و سلم . و اگر نيت سنت كند ثواب است و اگر ترك نمايد عتاب هم نه . اما نوم بامداد كه مسمى است به عيلوله ، سخت زيان دارد ، خاصه اگر معده خالى بود . و كذا نوم در وقت ضحى كه مسمى است به فيلوله ، تكدّر و فتور حواس پيدا مىكند . و كذا نوم بعد زوال كه مسمى است به حيلوله ، لكونه حائلا بين النائم و الصلاة مُحدث نسيان است . و كذا نوم آخر روز ، كه مسمى است به غيلوله ، باعث آفات كثير است به هلاكت مىكشد . و اول به قاف است و ثانى به عين و ثالث به فا و رابع به حاى مهمله و خامس به غين معجمه . و در كتب فقه اسامى ديگر براى نوم نهار نبشته ، لهذا با آنچه به طور طب مضرّت در آن مثبت شده و اكثر جهال بر آن رغبت دارند در اينجا به همان قدر اكتفا رفته . و أما اليقظة بإفراط فتبيِّس الجسد و تفني رطوباته و تمنع الاستمرار و يفسد مزاج الدِماغ و إن أفرط في الغاية تورث الجنون اما بيدارى مفرط و به شب ناخفتن به تكلّف ، خشك مىكند بدن را و فانى مىسازد رطوبات آن را و منع مىنمايد استمرار را و فاسد مىسازد مزاج دماغ را و اگر افراط كند در غايت ، پيدا مىكند جنون را به واسطهء احداث يبوست در دِماغ و احتراق در خلط . فائده انسان را احتياج به يقظه بالذات است ، بهر آن كه اسباب كمال او مرتبط به او شده و افتقار به نوم بالعرض تا ملالى كه حاصل شده باشد تدارك او به آن حاصل آيد . اما از آن كه اعتدال در هر امر محمود است ، افراط هر كدام كه واقع شود باعث آفات مىگردد ، چنانچه گذشت . و بايد دانست كه نوم معتدل اگرچه به جميع افراد انسانى نفع دارد و ليكن مشائخ را نافع‌تر است ، بهر آن كه حفظ رطوبت غريزى ايشان مىنمايد و رطوبت متقدمه را عائد مىسازد . از اينجا است كه جالينوس هر شب بقلهء خس مطيّب تناول مىكرد و مىگفت : إنى الآن على النوم حريصٌ أي أني اليوم شيخٌ فينفعني ترطيب النوم . و شيخ مىنويسد كه اين تدبير نيكوترين اشيا است مر كسى را كه قاصر النوم بود . و اگر بعد تناول خَسّ مطيّب و پس از استكمال هضم غذاى متناول ، استحمام نمايد و آب گرم بسيار بر سر ريزد اعانت تمام دهد بر نوم . و تطيّب خَس آن است كه به افاديهء حارّه چون دارچينى و مانند آن خوشبو ساخته باشند . و غرض از امتزاج افاديه با بقلهء خس ، تقليل تبريد وى است و كسر نفخش تا تنويم بىمضرت كند . و چون كاهو شديد التنويم است اختلاط افاديه و يابسه مانع خاصيّت او نمىتواند شد ، با آن كه مقدار افاديهء مصلحه نيز ظاهر است كه نسبت به غذا ، در غايت قِلّت مىباشد پس به اعتبار كيفيت نيز در