و هم نافع و هم ضارّ . و اما منافع او تنويم است و تفتيح و جلا و تحليل و انضاج و جذب غذا به ظاهر تن و حبس اسهال و ازالهء اعيا و امثال آن . و مضار او تضعيف قلب است به شرط افراط و ايراث غشى و غثيان و تحريك مواد ساكنه و مهيا ساختن او جهت عفونت و مائل كردن مواد به سوى افضيه و به سوى اعضاى ضعيفه . فائده در بيان بعض چيزهائى كه تعلق به استحمام دارد و مستحمين را عمل بر آن لازم و اين فائده به چند قاعده گفته شود : قاعده [ آداب حمام براى حافظ صحت ] هر كه مريد حفظ صحت باشد فقط واجب است او را كه در آيد به حمام بعد انهضام آنچه در معده و كبد است ، مگر آن كه محرورى بود و در استحمام بر ريق از غلبه صفرا بترسد ، كه او را پيش از حمام قدرى لطيف خوردن لازم است . و منع مؤلف از استحمام بر ريق مبنى بر همين است ، كه چون محرورى را حمام و نهار منع است و غير محرورى را اگر قدرى خورده هم باشد غير مضر ، احوط آن است كه امر كرده شود مطلقا به ترك استحمام در حالت خلو تام . و كذا نشايد كه محرورى در بيت ثالث در آيد مگر وقتى كه گرمى او ملايم مزاج اين باشد . به بهترين چيزها كه محرورى آن را قبل از استحمام خورد خبز است كه در آب فواكه يا در گلاب تر كرده باشند . انتباه [ تناول غذا و آب در حمام و بعد از آن ] تناول غذا و آب همچنان كه در حمام منع است بعد برآمدن قبل از آن كه حرارت مكتسبهء حمام زوال پذيرد نيز منع است . و اگرچه در اين اوقات على الاطلاق امتناع از طعام و آب نموده‌اند ، اما تحقيق آن است كه اشد امتناع مخصوص بدان است كه شديد البرودة باشد ، يا شديد الحرارت ، خصوص كه آن وارد در معده آب بود كه هر چند سردتر يا گرمتر بود مضرتر باشد . و اما ضرر شرب شديد البرد در حالت گرمى اعضا بنا بر سرعت وصول او بىانكسار برودت بديهى است و ايضا باشد كه به دل رسد و هلاك سازد فجأةً ، يا به جگر رسد و استسقا آرد و كذا آفات ديگر هم احداث مىكند . و ضرر شديد الحرارة آن است كه ذبول و دق مىآرد بنا بر ايهان قوت اعضا . نكته [ نوشيدن آب بعد از حمام ] معلوم شد كه در حمام و بعد آن فورا تناول هر چه بسيار سرد يا بسيار گرم بود خصوص كه آب باشد منهىٌعنه است نهياً شديداً ، ليكن آب كه شديد البرد نباشد و بر سبيل امتصاص قدرى از آن بنا بر عطش مفرط نوشيده شود باك نيست ، بلكه بعض محروريان را باعث امن از احتراق مىگردد ، لهذا گفته‌اند كه در حمام دير ننشيند تا به عطش مُفرط مبتلا نشود كه مصابرت بر عطش شديد محروريان را سخت مضر است . قاعده در استعمال آبزن بدانند كه آبزن در ترطيب ابلغ التدابير است ، اما بايد كه تا دير در آن نمانند و آبزن وسيع بود و عمق او چندان باشد كه حين جلوس سواى سر تمام بدن غرق در آب بود و قطعا در آبزن مستعمل نشايد درآمد ، چه ، اگر قبل از اين شخص مبتلا به مرض متعدّى غسل در آن كرده باشد ايمن نتوان بود از آن كه همان مرض به اين كس حادث شود . و كذا در حمام تا آب جديد بسيار بر جاى نريزد و آن را خوب نشويد آنجا نخسپد و به دستور كيسهء دلاكان بر بدن نمالد ، چه آن كيسه بسا باشد كه از اثر بدنى ذى فساد متكيّف باشد . قاعده در بيان چيزهاى مُزيل الوسخ كه استعمال آن مىنمايند حسب مزاج مستحم سدر است و خطمى و صابون و امثال آن كه در هر شهرى رواج يافته اما سدر كه عبارت