محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( شارح : مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى )
140
مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى )
شهرى است معروف . غرجستان ولايتى است مشهور . غور ولايتى است ما بين غزنين و خراسان و بعضى آن را از اقليم سوم شمردهاند . باداغيس ولايتى است وسيع . اسفرار در اين زمان به شيراز مشهور است . توشيح قصبهاى است . هرات شهرى است معروف . خواف شهرى است معروف . جام مقام معروف است . ترتب شهرى است مشهد ممجد ولايتى است مشهور در خراسان . نيشابور از شهرهاى مشهور خراسان است . سبزوار شهرى است معروف . اسفر ولايتى است در خراسان كه نصف ولايت خراسان را استيعاب كرده . جوين ولايتى است و سابق داخل بيهق بود . خبوشان قصبهاى است در خراسان . ترشير شهرى است در خراسان . خياباد شهرى است در خراسان . تون ولايتى است . قهستان ولايتى است كه طيس و برجند و امثال آن از مضافات اوست . بسطام شهرى است مختصر . دامغان در جوار بسطام است . اصفهان از معظم بلاد ايران است . زواره شهرى است . اردستان ولايتى است متضمن پنجاه و نه ده . كاشان شهرى است جرفادقان شهرى است . كره قصبهاى است . خوانسار موضعى است . قراهان ولايتى است . قم از شهرهاى معظم عراق بود الحال چندان معمورى ندارد . ساد [ ساوه ] شهرى است . همدان شهرى است . رى ولايتى است . طهران شهرى است . دماوند شهرى است كه بناى او قديم است بر همه شهرهاى عالم . سمسان شهرى است . استرآباد شهرى است . طبرستان ولايتى است . مازندران ولايتى است . آمل شهرى است . رستمدار ولايتى است . گيلان ولايتى است . قزوين شهرى است . ابهر شهرى است . زنجان شهرى است . سنجاس و سهرورد و شهراند طارم شهرى است . سلطانيه شهرى است . آذربيجان ولايتى است . تبريز معظمترين شهرهاى آذربيجان است . اردبيل شهرى است . خلخال شهرى است . ازدوديار شهرى است . مراغه شهرى است . فتح در اقليم پنجم و وى از جانب مشرق امتداد يافته بر وسط بلاد تركستان و ماوراء النهر گذرد و جيحون را قطع كرده بر شمال بلاد خراسان و سجستان و كرمان و هرات و جنوب آذربيجان و وسط ارمينه و بلاد روم و جزائر يونان گذرد ، پس بر جنوبى هيكل الزهره و ميان بلدان اندلس گشته به بحر اوقيانوس منتهى شود . شيروان در سابق نام شهرى بود امروز چند شهر بدان ملحق است و بعضى اصل شهر شيروان را كه قريب باب الابواب است در اقليم ششم شمردهاند و باقى توابع آن را در پنجم . باگره از شهرهاى شروان است . عليان از شهرهاى شيروان است . شماخى شهرى است . قبله شهرى است . اران ولايتى است در برابر منعان . تفليس شهرى است از اران . گنجه شهرى است . بيلقان شهرى بود . خوارزم ولايتى است . ماوراء النهر ولايتى است ، شرقيش فرغانه و غربيش خوارزم و شماليش تاشكند و جنوبيش بلخ . سمرقند از معظم بلاد توران است . كش شهرى است در جنوب سمرقند . نسف شهرى است . بخارا در بلاد مشهور توران است . فرغانه ولايتى است كه كنارهء معمورهء عالم واقع شده . اولش شهرى است . مرغنيان شهرى است هفت فرسنگ از اندجان . اسفره كوهستان است نزديك مرغنيان و قريهها دارد . حجند شهرى است قريب به اندجان . شماش شهرى است قديم . فتح در اقليم ششم ابتداى