مجازا اطلاق كرده‌اند بر كيفيت ممتزجه لحصوله لكونه سببا لحصولها و از آنكه حدوث مزاج موقوف است بر امتزاج عناصر و حصول امتزاج موقوف است بر فعل و انفعال هر واحد و عناصر اجسام‌اند و هر جسم را ماده و صورت لازم است و كيفيت عارض و به سبب ماده جسم را بالقوه وجود است و به سبب صورت بالفعل اختلاف كرده‌اند علما در آنكه از اين سه چيز فعل و انفعال به كدام منسوب است چنانچه مشروحا گفته آيد بسه قول : [ قول مشهور در تبيين كيفيات فاعليه و انفعاليه ] قول اول آنكه هر واحد از كيفيات فعل مىكند در ضد خود و منفعل مىشود ضد او از آن مثلا حرارت در برودت اثر مىكند و برودت در حرارت و رطوبت در يبوست اثر مىكند و يبوست در رطوبت و مشهور نزد اطبا همين است [ يك اشكال و پاسخ آن ] چون بالا مذكور شده كه رطبوت و يبوست كيفيات انفعاليه‌اند و در اينجا فعل نيز بدانها مستند گشته زيرا كه اثر كردن كه فعل است در رطوبت و يبوست نيز متحقق است پس بينهما تخالف واقع مىشود برين قول . و در دفع وى دو چيز گفته‌اند : يكى آنكه مراد از انفعاليّت آنها اين است كه اينها در حرارت و برودت فعل نمىكنند نه آنكه در ضد خود فعل نمىكنند مثلا يبوست كه ضد رطوبت است در يكديگر فعل و انفعال دارند ليكن در حرارت و برودت فعل از اينها نيست اما منفعل از اينها مىگردند به خلاف حرارت و برودت كه هم خود فعل و انفعال دارند و هم در رطوبت و يبوست فعل مىكنند پس جهت انفعال در اين دو كيفيت عام واقع است و جهت فعل خاص مشهور به كيفيتان انفعاليتان گرديدند . و وجه ديگر آنكه اگر چه از رطوبت و يبوست نيز فعل در ضد و غير ضد متحقق است ليكن از آنكه فعل به توسط حرارت و برودت اظهر است و انفعال به توسط رطوبت و يبوست اظهر بنا بر كثرت ظهور فعل در اولين و انفعال در آخرين آن‌ها را بفاعليت و اينها را بانفعاليت ميخوانند و إلا في الحقيقة هر واحد از كيفيات اربعه هم فاعل است و هم منفعل هذا كله على رأي من قال بهذا القول . [ اشكال امام بر اين پاسخ ] و در ابطال اين قول از امام رازى آورده‌اند كه اين قول از دو چيز خالى نيست : يا آنكه انكسار كيفيتى از ضدش مقدم باشد بر انكسار ضدش و اين محال است زيرا كه چون شىء قبل از انكسار كسر نتوانست كرد و حال آنكه پيش از مكسور شدن قوى بود پس بعد انكسار چگونه كاسر مىتواند شد كاسر خود را يا آنكه فعل و انفعال كه عبارت از كسر و انكسار است از هر واحد معا ظاهر شود بى سبقت و اين نيز محال است زيرا كه كسر مستلزم غالبيت است و انكسار مستلزم مغلوبيت و بودن چيزى هم غالب و هم مغلوب در وقت واحد از جهت واحد ممكن نيست . [ پاسخ عوض بن نفيس كرمانى بر اشكال امام رازى ] و در رفع ابطال صاحب نفيسى گفته كه نفس كيفيت فاعل است و صورت كيفيت منفعل و ظاهر است كه چون فعل و انفعال به اعتبارين مختلفين باشد نقض وارد نمىشود خواه فعل و انفعال معا