سوم : عصارهء خشخاش سياه است . ديسقوريدوس گفته كه صمغ خشخاش سياه يا عصارهء او است ، از اين معلوم مىشود كه اطلاق افيون بر عصاره ، صحيح است . شيخ الرّئيس آورده كه افيون عصارهء خشخاش سياه « 1 » هست از مصر ، كه آن را مشمّس كرده باشند ، يعنى عصاره را در ميان آفتاب نهاده باشند تا غليظ گردد و قريب به انعقاد شود . و گفته‌اند « 2 » كه از خس برّى « 3 » افيون مىسازند و او نيز مخدّر است امّا ضعيف است . مسألهء ثانيّه در طبيعت افيون جمهور اطبّاء برآنند « 4 » كه طبع افيون بارد يابس است و بر آنكه برودت در آخر مراتب درجات است و آن ، مرتبهء رابعه است ، و صاحب سديدى آورده كه برودت او در اوايل رابعه است ، و صاحب ذخيره گفته است كه برودت و يبوست افيون در مرتبهء ثالث « 5 » است ، و باقى اطلاق كرده‌اند « 6 » امّا در يبوست اختلاف كرده‌اند ، بعضى گفته‌اند كه او در مرتبهء سوّم است از مراتب يبوست ، و چندان « 7 » تنزّل كرده‌اند كه در مرتبهء ثانيّه آورده‌اند يبوست او را ، و بعضى از اصحاب جدل « 8 » و كلام گفته‌اند : « افيون حارّ است » ، و گفته‌اند كه دليل حرارت او قياسى « 9 » است و تجربه . امّا قياس ، مرارت طعم است و فاعل مرارت ، حرارت است و دليل ديگر ؛ حدّتى كه با مرارت است و دليل ديگر ؛ از روى قياس ، آن است كه شيخ الرّئيس فرموده است كه « الحرارة فى الرّطب تفعل « 10 » سوادا و فى ضدّه بياضا و البرودة تفعل فى الرّطب بياضا و فى ضدّه سوادا » و معلوم است كه افيون لبن « 11 » خشخاش است يا عصاره ، به‌هرحال متلوّن به سواد شده ، پس از اين معلوم مىشود كه فاعل او حرارت است .

--> ( 1 ) . ل : مصرى ( 2 ) . ل و آ : گفته ( 3 ) . ل و آ : گاه‌گاه ( 4 ) . ل و آ : متفق‌اند بر اين ( 5 ) . ل و آ : سوم ( 6 ) . ل و آ : گرداند ( 7 ) . ل و آ : چند آن ( 8 ) . در حاشيه نسخهء الف آمده است : و منه صاحب المنهج مير غياث الدين منصور است قدس سره : مصحّح ( 9 ) . ل و آ : قياس ( 10 ) . در اصل يفعل بود كه به تفعل اصلاح شد : مصحّح ( 11 ) . ل و آ : آب