مقدّمه در بيان مراتب كيفيّات ادويه و غير آن ببايد دانست كه هرچه وارد مىشود بر بدن و منفعل مىگردد از حرارت غريزى ، خالى از آن نيست كه احداث مىكند در بدن كيفيّتى زايده بر چيزى كه انسان راست ، يا نمىكند ؛ اگر احداث نمىكند ، آن چيز را معتدل گويند ؛ و اگر احداث مىكند ، محسوس مىشود و يا نمىشود ؛ و اگر نمىشود ، مىگويند كه در درجهء اوّل است ، و دانسته مىشود تأثيرش از تكرار تناول مقدار يا به تكرّرش زياده از مقدار ؛ و اگر محسوس مىشود ، به حدّى مىرسد كه ضرر مىكند ، يا نمىرسد ؛ اگر نمىرسد ، در درجهء دويم ؛ و اگر مىرسد ، منحصر به هلاكت مىشود ، يا نمىشود ؛ اگر نمىشود در درجهء سيوم ، و اگر مىشود ، در درجهء چهارم ؛ و چيزى را كه در درجهء چهارم است ، دواى سمّى گويند ، و آن غير سمّ است ؛ زيرا آن كه قتل دواى سمّى به كيفيّت است و قتل سمّ به صورت نوعيّه ، و اطلاق سمّ بر وى تشبيه است او را به سمّ در اهلاك ، و الّا در حقيقت دوايى است . و هر درجه‌اى را مراتب اعتبار كرده‌اند : دو طرف عالى و سافل ، و متوسط بينهما ؛ و چيزى كه مؤثّر است در بدن ، اگر تأثيرش فقط به كيفيّت است ، آن را دواى مطلق گويند ، چون زنجبيل ؛ و اگر به مادّه فقط است ، غذاى مطلق [ گويند ] ، چون نان گندم ؛ و اگر به صورت نوعيّه فقط است ، ذو خاصيّت است ؛ و ذو خاصيّت [ را ] اگر موافق طبيعت بود ، پازهر گويند ، و اگر مخالف