بهاء الدوله رازى ( بهاء الدين بن مير قوام الدين )

18

خلاصة التجارب ( طبع جديد )

دوره زندگى بهاء الدوله عمدتا برابر با دوران حكومت شاه اسماعيل ( حكومت 907 - 930 ) است . دوره‌اى كه امپراتورى صفوى به شدت رو به رشد و عظمت بود و مذهب شيعه به‌عنوان مذهب رسمى كشور اعلام شده بود . البته حيدرزاده ( صفحه 77 ) بهاء الدوله را بيش از آنكه پزشكى متعلق به دستگاه صفوى بداند از تعلق او به دستگاه حكومتى تيمورى سخن رانده است . درحالىكه سكونت بهاء الدوله در طرشت رى به هنگام تأليف خلاصه التجارب ( بهاء الدوله اين موضوع را به تصريح يادآورى كرده است ، نك : خلاصه التجارب ، نسخه خطى پيش‌گفته ، همآن‌جا ) و تعلق او به دستگاه نوربخشى به‌عنوان طريقتى شيعى روشن مىسازد كه اگر خود بهاء الدوله تعلق خاطرى به دستگاه حكومت صفوى نمىديد همانند گروه ديگرى از دانشمندان و پزشكان هم روزگارش ، همان‌هائى كه حيدرزاده در مقاله پيش گفته خود فهرست مطولى از آن‌ها را آورده لحظه‌اى در گريختن درنگ مىكرد و به يكى از دو دستگاه سنى مذهب همسايه ايران ، هند يا آسياى صغير مهاجرت مىكرد . ب ) زندگى بهاء الدوله تاج‌بخش ( 1377 ، صفحه 649 ) نام كامل او را با استناد به دست‌نويسى از خلاصه التجارب ، بهاء الدوله پسر شاه قاسم پسر شمس الدين محمد نوربخشى آورده است . خواندمير ( جلد 4 ، صفحه 612 ) و به نقل از او نفيسى ( جلد 1 ، صفحه 274 ) لقب او را بهاء الدين نيز آورده‌اند ، كه البته با توجه به تصريح خودش در خلاصه التجارب و گزارش بسيارى از نويسندگان و صاحبان تراجم ( از جمله آقا بزرگ تهرانى در الذريعه ، جلد 7 ، صفحه 832 ) درست نمىنمايد . اگر چه علت اين اشتباه خواندمير ، به‌عنوان مورخى كه نزديك‌ترين دوره و فاصله زمانى را با بهاء الدوله داراست بر ما روشن نيست . عنوان لقب و كنيه كامل و پدر و پدربزرگش را بهتر از همه جا در الذريعه ( در همان موضع پيش‌گفته ) مىتوان يافت كه به صورت بهاء الدوله ابن اميركبير قدوه العلماء شاه قاسم بن عالم مير شمس الدين محمد حسينى نوربخشى ذكر شده است . كم‌وبيش همين اسم و رسم را عبد الحسين حايرى ( جلد 19 صفحه 30 ) نيز ذكر كرده است . وجود عنوان نوربخش در بخشى از عنوان اسم بهاء الدوله تعلق او را به طريقت نوربخشى يكى از انشقاق هاى سلسله معروفيه مىرساند . اين سلسله به‌عنوان گروهى از اهل تصوف شيعه مذهب پايگاه بسيار قوى به‌ويژه در خراسان و از جمله در قائن و اطراف آن داشتند . به‌طورى كه بسيارى از نوربخشىهايى كه آقا بزرگ تهرانى در جاهاى مختلف الذريعه از آن‌ها ياد كرده عنوان قائنى را نيز با خود دارند . تاج‌بخش در مواضع مختلف او را نواده سيد محمد نوربخش بنيانگذار طريقه نوربخشيه مىداند . اين سيد محمد نوربخش در سال 795 در قائن متولد شده و در سال 869 نيز در گذشته است . آقا بزرگ تهرانى ( الذريعه ، جلد 7 ، صفحه 218 ) گزارشى از اجداد بهاء الدوله نيز بدست داده است . به نوشته آقا بزرگ اجداد بهاء الدوله با 15 واسطه به حضرت امام موسى بن جعفر ( ع ) مىرسند . نقل‌قولهاى متعددى درباره تاريخ فوت بهاء الدوله وجود دارد . تاج‌بخش ( 1377 ش ، صفحه 649 ) بنا به قرائنى برآمده از متن خلاصه التجارب سال تولد او را 860 دانسته كه ما پيش از اين بدان اشاره كرديم . از ديگر سو او خلاصه التجارب را در سال 907 در طرشت رى تأليف كرده است . اشاره‌اى به دوران فوت بهاء الدوله ، مربوط به نوشته خواندمير است كه از مواخذه شدن و