بهاء الدوله رازى ( بهاء الدين بن مير قوام الدين )
19
خلاصة التجارب ( طبع جديد )
" در گذشتن " او سخن رانده و تاجبخش اين اشاره را ( به درستى ) نشان از سياست شدن و قتل او مىداند . و باز خواندمير نوشته است كه بهاء الدوله پس از مرگ حسين بايقرا ( در سال 911 ) از هرات به رى آمد ، به شاه اسماعيل صفوى پيوست و پس از مدتى فوت نمود . تاجبخش بر اين اساس فوت او را حدود 915 دانسته است . اما حيدرزاده ( صفحه 77 ) از فوت بهاء الدوله ، پس از 5 سال گذشتن از زمان فوت شاه اسماعيل صفوى ( مرگ در سال 930 ) سخن رانده كه بايد حدود سال 935 باشد . در اين ميان منزوى ( 1345 ش جلد 1 صفحه 527 ) سال 926 و سيد حسين نصر ( صفحه 205 ) سال 913 را تاريخ مرگ او ذكر نمودهاند . چند گزارش نيز از خانواده و كسان بهاء الدوله وجود دارد . خود بهاء الدوله در خلاصه التجارب از پدرش ياد كرده است و الگود ( صفحه 398 ) از شمس الدين ، برادر بهاء الدوله كه او نيز به پزشكى مىپرداخته است ياد كرده است . آقا بزرگ تهرانى ( جلد 9 صفحه 195 ) نيز از شخصى به نام جعفر ( يا خواجه جعفر ) نوربخش ، فرزند سيد محمد و برادر شاه قاسم ياد كرده است كه ديوانى به نام ديوان جعفر رازى از او باقى مانده است . اين فرد احتمالا عموى بهاء الدوله رازى است . خواندمير به چند سفر بهاء الدوله به جاهاى مختلف اشاره كرده است و در چند موضع از خلاصه التجارب اشاراتى به سفرهاى او به كاشان ، اصفهان ، هرات ، نطنز و استرآباد وجود دارد ، اگر چه نمىشود خط سير اين سفرها را به روشنى و براساس ترتيب تاريخى روشن نمود . در اين سفرها اشاراتى به كارهاى عرفانى او نيز وجود دارد ، از جمله اين موضوع كه او در دوران زندگى در هرات و در زمان زندگى حسين بايقرا در خانقاه خواجه افضل الدين كرمانى سكونت داشته است . نكته مهم در مورد آراء و افكار پزشكى بهاء الدوله ، تعلق خاطرى است كه او به اصحاب تجربه داشته است . در آغاز باب دوم خلاصه التجارب ( ما در ادامه اين مقدمه فهرستى از اين بابها به دست خواهيم داد ) او از تعلق خاطر خود به اصحاب تجربه ياد كرده و به صراحت آورده است كه در طب ، اصل معالجات تجربه است و بايد به تجربه پرداخت . اين اصحاب تجربه يكى از انواع سهگانه مكاتب پزشكى ( در كنار اصحاب قياس و اصحاب حيل ) هستند كه اصالت را در معالجات پزشكى به تجربه و عمل مىدهند . براساس همين تعلق خاطر به تجربه است كه بهاء الدوله رازى بسيارى از تجربيات خود براى درمان بيماريها را در كتب خود آورده و باز بر همين اساس است كه كتاب خود را خلاصه التجارب ناميده است . ج ) معرفى خلاصه التجارب خلاصه التجارب يكى از نمونههاى جالب متون پزشكى به زبان فارسى ، در اندازه حدودى 350 هزار كلمه ( تاجبخش 1377 ش صفحه 650 ) و در 28 باب تأليف شده است . البته تعداد بابهاى اين اثر از 22 تا 27 باب نيز برشمرده شده است . علت اين خطا احتمالا ناقص بودن دستنويسهايى بوده كه مورد گزارش نسخهشناسان قرار گرفته است ( از جمله فهرست نسخ هاى خطى دانشكده پزشكى دانشگاه تهران موسوم به فهرست رهآورد ، صفحه 183 - 188 كه تعداد اين بابها را 24 عنوان آورده است ) . اما به دفعات تعداد بابهاى اين كتاب 28 عنوان ذكر شده است . خلاصه التجارب بهويژه از ديد تجربيات پزشكى آن قابل توجه است . در مقام مقايسه ، تاجبخش ( 1377 ، صفحه 650 ) اين كتاب را از نظر اهميت اصول و فنون پزشكى از ذخيره