دوالى عبارت است از فراخ شدن رگهاى ساق و قدم به سبب كثرت نزول خون سوداوى به سوى آن و گاه از خون صرف غير سوداوى و گاهى از خون بلغمى غليظ افتد و هر چونكه باشد ماده اين مرض در اكثر خونى بود كه در آن عفونت نباشد و الا در آن پاى از تقرح و اورام خبيثه سالم نماندى و اكثر پيكان و پياده‌روان و حمالان و كسانى را كه بر پايها بسيار ايستند چنانچه خدام امراء و سلاطين و از ركوب طويل عارض گردد و خاصه چون ايشان استكثار اغذيه مولد سودا نمايند و در بلدان حار رطب مثل بنگاله بسيار افتد و بيشتر عقب امراض حاده واقع شود به سبب انتقال ماده به سوى آن در مستعدين مذكورين آن و گاهى ابتداء افتد چنانچه اوجاع مفاصل ابتداء عارض شود و صاحبان طحال را از كسان مذكورين بسيار عارض گردد . اكسير اعظم ، ج 4 ، ص 9 . ذات الجنب و آن دو قسم است حقيقى و غير حقيقى . حقيقى آن است كه با ورم باشد و غير حقيقى آنكه ريح غليظ در نواحى پهلو ميان اغشيه بند شود و درد قريب به ذات الجنب حقيقى پيدا كند و شيخ مىفرمايد كه گاهى در حجب و صفاقات و عضلات صدر و اضلاع و نواحى آن اورام موذيه موجعه عارض مىشود و گاهى در اين اعضا اوجاع بدون ورم از رياح غليظ حادث مىگردد و گمان مىگردد كه اين از ورم است و حال آنكه نباشد بالجمله ذات الجنب حقيقى ورم حار در نواحى صدر است اگر در عضلات باطنه يا در غشاى مستبطن اضلاع و يا در حجاب حاجز ميان آلات تنفس و آلات غذا كه ديافرغما نامند در شق يمين يا در طرف يسار عارض شود ذات الجنب خالص و صحيح گويند و اگر در عضلات خارجه يا در غشاى خارج مجلل اضلاع به مشاركت جلد يا به غير مشاركت حادث گردد ذات الجنب غير خالص و غير صحيح و مغالط خوانند و بدترين و خائف‌ترين ذات الجنب آن است كه در نفس حجاب حاجز باشد و آن صعب‌تر است و به قول رازى و صاحب كامل اگر ورم در غشاى مستبطن اضلاع به هم رسد ذات الجنب نامند و اگر در عضلات صدر عارض گردد آن را وجع جنب خوانند و ورم حادث در حجاب را برسام گويند و طبرى گفته كه مرض حادث در غشاى مستبطن اضلاع از ورم يا وجع يا خراج را ذات الجنب خالص و حادث در عضلات موضوعه ميان اضلاع در اجزاى لحمى و صفاق را ذات الجنب مغالط نامند و ثابت بن قره گويد هرگاه ورم در حجاب باشد ذات الجنب صحيح گويند و اگر ورم در عضل مستبطن اضلاع باشد آن را ذات الجنب غير صحيح نامند و به قول جرجانى و ايلافى اگر ورم در عضلات داخل اضلاع باشد شوصه نامند و اگر در غشاى مستبطن سينه باشد برسام گويند و اگر در حجاب حاجز باشد ذات الجنب خوانند . اكسير اعظم ، ج 2 ، ص 231 .