محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( مترجم : اسماعيل ناظم )
333
قانونچه في الطب ( فارسى )
چون بادامها را بشكنند مغز آنها خوشبو و به رنگ ورق گل شده باشد پس بادامها را كوبيده روغن از آن اخذ نمايند و اگر بادامها را به احتياط نگاه داشته عند الضروره از آن روغن اخذ نمايند بهتر است و ليكن در بلدان بارده رطبه اين قسم روغن زود فاسد و متكرّج مىگردد . دهن الورد منقول از طبّ براكلسوس : قوى الرايحه كه بهتر از رايحه مشك است شما و شربا و مقوّى جميع حواس ظاهره و باطنه است . صنعت آن : بگيرند برگ گل سرخ هر قدر كه خواهند و رطوبت آن را نشف نمايند تا اينكه خشك شود و در يك ظرف يا دو ظرف كنند تا نصفه بپوشد آن را به گلاب و بكوبند آن را نرم و سر آن را محكم نموده دفن كنند در سرگين اسب تا تخمير يابد ، پس برآورند و تقطير نمايند بر روى خاكستر و يا رمل تا نماند در آن چيزى از مائيت پس تقطير نمايند آب خارج را تقطير رطوبت تا آب تنها تقطير يابد و دهن بماند در اسفل قرع . پس آن را در ظرف شيشه نگاه دارند و عند الحاجه به كار برند . ( قرابادين كبير ، ج 2 ، ص 702 ) رب / ربوب ربوب : بدان كه به اصطلاح ؛ رب ، آب معصور از فواكه را نامند كه به آتش ملايم در ظرف سنگى يا مس تازه قلعى كرده جوشانيده به قوام آورده باشند مانند اجاص و خشخاش و انبرباريس و تفّاح و توت شامى و حب الاس و حصرم و حماض و رمان و ريباس و سفرجل و سماق و كمثرى و ليمو و نارنج و امثال اينها و چون اكثر اينها به سبب لطافت و رقت ، زود محرق مىگردند لابد قدرى دوشاب انگورى يا شكر سفيد يا عسل مصفّى داخل بايد نمود و آن هر دو اولى از عسلاند و اين هنگام مىگردد شبيه به شراب الّا آنكه در اشربه حامضه ، حلاوت و حموضت آنها متساوى است در اكثر امر و بر اينها حموضت غالب است به سبب كمى مقدار شيرينى . . . و فى الجمله طريق صنعت ربوب قريب به اشربه است . ( قرابادين كبير ، ج 2 ، ص 133 ) روغن گل / دهن ورد / روغن گل سرخ / روغن گل خام زيرباج / زيرباجات زيرباج : معرب زيرباى فارسى است . ماهيت آن : به طريق مذكور در شفاء الاسقام آن است كه گوشت را به قدر يك رطل ، ريزهريزه كنند و اگر مرغ است از بندبند جدا كرده و با دارچينى و نخود مقشر و روغن كنجد تازه و آب بجوشانند تا پخته گردد و نيم رطل ، سركه و ربع رطل ، جلاب و با شكر سفيد و يك اوقيه ، مغز بادام كوبيده در گلاب شيره گرفته و يك درم ، گشنيز خشك و به وزن آن عود هندى و سداب و قليلى زعفران داخل كرده مرتب نمايند و به قول شارح اسباب و علامات آن است كه : بگيرند پياز را و بكوبند و يا ورق كنند و گشنيز خشك كوبيده در روغن بادام بريان كنند و آب داخل كرده دو جوش دهند تا پخته گردد پس قليلى سركه و شكر