محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( مترجم : اسماعيل ناظم )
323
قانونچه في الطب ( فارسى )
مثانه و سائر بدن را نافع ، و اوجاع مفاصل و قولنج را سودمند است . و قوتش تا دو سال باقى است و بعضى گفته كه قوتش تا چهار سال باقى مىماند . شربتى از آن به نسخه كه عسل ندارد دو درم است . اسحق گفته كه ايارج فيقرا مضر است به كليه و مصلح آن عناب است و بعضى گفته كه مزاجش گرم است در آخر دويم . صنعت آن به نسخه شيخ الرئيس كه در قرابادين قانون ذكر كرده : مصطكى رومى ، دارچينى ، زعفران ، اسارون ، سنبل الطيب ، عود بلسان ، سليخه ( از هريك يك جزء ) ؛ صبر سقوطرى ( دو چند مجموع ادويه كوفته ) . اجزا را جداجدا كوفته بيخته وزن كرده همه را يكجا نموده در شيشه نگاه دارند . شربتى دو درم با عسل و آب نيمگرم يا با يكى از دو مطبوخ افتيمون كه ذكر شد بياشامند . و اين نسخه نه جزو است و مزاجش گرم و خشك در آخر درجه دويم . و اصل و عمود در آن صبر است و داخل كرده شده دارچينى به سبب لطافت تا بدرقه آن باشد و به منفعتى كه دارچينى را به معده و امعاء و احشاها است دفع مضرت صبر از امعاء و احشا و معده كند . مصطكى نيز به همين سبب داخل كرده و نيز به سبب آنكه حفظ قوت كند . سليخه نيز چنين است . و زعفران از براى انضاج مواد و تقويت قلب داخل كرده . و بسا باشد كه حادث گردد از زعفران صداع ، پس از براى چنان كسى زعفران را كمتر بايد كرد و يا مطلق حذف بايد نمود . ( قرابادين كبير ، ج 2 ، ص 258 ) . ايارج لوغاذيا " لوغاذيا " نام حكيمى از حكماى ماهر و اطبّاى باهر است و از شاگردان " اسقليموس حكيم " است كه آن به واسطه از تلامذه حضرت سليمان بن داوود - عليه السّلام - است . لوغاذيا به اين ايارج ميان اطبّا اشتهار يافته و اين ايارجى است مبارك . و قلمى فرمودهاند كه استادان اين بنده حقير اين ايارج را از ساير ايارجات اختيار مىفرمودهاند ، زيرا كه نفع آن به بدن بسيار است و نيست آن را ضررى و اسهال آن بىغائله است و تنقيه بدن مىكند از اقاصى و اطراف آن ، و اسهال آن به لطف است بىعنف و مشقت ، و جميع فضول بدن و اخلاط فاسده را به اسهال دفع مىكند و نافع از براى جميع امراض بادى بارد ( چون صداع و شقيقه و بيضه و دوار و ماليخوليا در غب و جنون و وهم و صرع و صمم و فالج و استرخا و لقوه و رعشه و تشنّج و سكته ) و اوجاع عين و اذن و سدههاى كبد و شهوت كلبى و عسر نفس و حمى ربع و جميع امراض بلغمى ( كه سبب آن بلغم فج باشد ) و امراض سوداوى و تبهاى نائبه و اوجاع مفاصل و نقرس و عرق النسا و داء الحيه و داء الثعلب و داء الفيل و قروح خبيثه مزمنه در سر و در غير سر ، و بهق و برص و قوبا و تقشر جلد و جذام و خنازير و اورام بارده و سرطان و سعفه و درد گرده و درد مثانه است . شيخ داوود انطاكى گفته كه اين ايارج اخراج مىكند هر خلط عفن محرق را و هر خلط غليظ لزج را ، خصوص دو خلط بارد را . صنعت آن به نسخه سرابيون و نسخه شاپور بن سهيل و چهاربخت : شحم حنظل ( پنج درم ) ؛ پياز عنصل مشوى ، غاريقون هش سفيد ، سقمونيا و خربق سياه ، اشق ، اسقوريون ( از هريك چهار درم و