باب چهاردهم / در تدبير اعراض نفساني ( Symtomatic Diseases ) اعراض نفساني ، شاديست و غم و خشم و لذت و ايمني و ترس و خجلت و انديشه كارهاى درهم و علم‌هاى 1 باريك و اميدي و نوميدي و هر يكى را اندر تن مردم اثريست ظاهر ، فزون از اثر طعام و شراب و فزون از اثر خواب و بيداري و حركت و سكون و غير آن از بهر آنكه طعام و شراب و داروها كه مردم خورند هيچ قوي تر و اثر كننده تر از زهر نيست . و بيشتر زهرها تا اندر تن مردم قرار نگيرد و حرارت او در اندرون ، اثر نكند ، مضرت و فعل او پديد نيايد . ( 1 / 115 ) و اعراض نفساني در حال ، بىهيچ مهلتي ، اثر كند . نبيني كه انديشه اي كه بر خاطر كسي گذر كند و سخن‌ها و خبر 2 خوش و ناخوش كه بشنود ، در حال ، اثر آن بر رنگ و روى او پديد آيد و حركات و سكنات او ديگرگون شود . پس معلوم شد كه اعراض نفساني را اثر ، افزون تر از اثر ديگر سبب‌هاست . و اعراض نفساني ، بعضي تن مردم را گرم كند و اخلاط و ارواح ( Sprits , Souls ) را در حركات 3 آورد ، چون خشم و شادي و لذت و اميدها و انديشه كارهاى مهم . و بعضي سرد كننده ، چون ترس و غم و نوميدي ، و گرم كردن خشم ، قوي تر از گرم كردن شادي است 4 ، و سرد كردن ترس ، قوي تر از سرد كردن اندوه باشد ، و خشم كه به اندازه باشد ، خون را و قوت روح را و حرارت غريزي را اندر تن بگستراند . و خشم ، صفرا را عظيم 5 بجنباند و رنگ روى را بگرداند و زرد كند ، و محرور را زيان دارد ، و مبرود و مرطوب را سود دارد . و شادي به اندازه ، روح را و حرارت غريزي را اندر تن بگستراند و رنگ روى را برافروزد و فربه