أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )
78
الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )
بيرونى براى تأييد ادعاى خود چند نام محلى گياه را بهعنوان نمونه مىآورد كه در ترجمهء اصطفن ابن بسيل فقط با نام يونانى ذكر شده است . « 276 » افزونبر آن ، نقل از ديوسكوريد در صيدنه با متن منتشر شده ترجمهء اصطفن در همهء موارد يكسان نيست . در نقلهاى درج شده در صيدنه ، معادلهاى عربى يا فارسى بسيارى از نامهاى يونانى يا ترجمهء كلمه به كلمهء آنها به عربى آمده است . نقلها گاهى نيز به صورت تغييريافته و كوتاه آمده است . « 277 » نمىتوان گفت كه تمام اين قبيل تغييرات در متن عربى ديوسكوريد را خود بيرونى صورت داده يا اينكه بيرونى از تحرير ديگرى اقتباس كرده است ؛ زيرا تحرير و پرداخت ديگرى از ترجمهء اصطفن ابن بسيل را در اختيار نداريم . لكن جالب اينجاست كه برخى از نامهاى عربى و محلى داروهاى ذكر شده در صيدنه كه جانشين نامهاى يونانى متن ترجمهء اصطفن شده ، در قانون ابن سينا كه قبل از صيدنه در حدود سال 1020 نوشته شده نيز آمده است . « 278 » از اينجا نبايد نتيجه بگيريم كه بيرونى از ابن سينا پيروى كرده است ؛ زيرا چنين مواردى در نزد هر دو مؤلف فقط منحصر به نقل از ديوسكوريد است . بديهى است كه بيرونى همان گونه كه خود در مقدمهء صيدنه مىگويد ، اين نقلها را نه از قانون بلكه مستقيما از ترجمهء عربى كتاب ديوسكوريد برداشته است . به اين ترتيب ، سخن بر سر تحرير يا پرداخت ديگرى از ترجمهء اصطفن مىتواند در ميان باشد كه هم ابن سينا و هم بيرونى مىتوانستند از آن استفاده كنند . به راستى نيز اين دوبارهكارى تقريبا همزمان در دو ناحيهء دور از هم جهان اسلام آن زمان صورت گرفته بود : 1 . در كوردوا به دست دانشمندان عرب - اسپانيايى كه پيش از اين گفته شد و احتمالا بر بيرونى ناشناخته ماند ؛ 2 . در آسياى ميانه . دومى به قلم الحسين ابن ابراهيم ابن الحسن ابن خورشيد الناتلى دانشمندى نهچندان مشهور از طبرستان است كه اثر خود را در سال 380 / 990 به ابو على بن سيمجور ( 986 - 996 ) از ( 276 ) . مثلا ، اوراسالينون بهجاى الكرفس الجبلى ( جعفرى كوهى ، نك . همينجا ، شمارهء 896 ، يادداشت 15 ) ، دوقوس بهجاى الجزر البرى ( هويج وحشى ، نك . شمارههاى 254 و 442 ) ، امبرباريس بهجاى الزرشك ( نك . شمارههاى 92 و 490 ) و هيوفقسطيداس ( ) بهجاى لحية التيس ( ريشبزى ، شنگ ( فارسى ) ، نك . شمارههاى 942 و 1102 ) . ( 277 ) . نك . همينجا ، ص 137 . ( 278 ) . قس . شمارههاى 92 ( - 490 ) ، 254 ( - 442 ) ، 350 ، يادداشت 7 ؛ 430 ، يادداشت 2 ؛ 584 ، يادداشت 6 ؛ 942 ( - 1102 ) را در صيدنه با شمارههاى 24 ، 185 ، 245 ، 183 ، 494 ، 201 ابن سينا .