أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )
43
الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )
تركيب آنها ساختگى نباشد . « 125 » همان گونه كه بيرونى اشاره مىكند ، براى تشخيص داروهاى ساده در زبان عرب ، واژهء « عقاقير » ( جمع عقار ) بهكارمىرود كه اصل آن سريانى و معنى اوليهء آن « بيخ » است . شايان توجه است كه در يونان باستان ، كسانى كه به كار گردآورى و تهيهء گياهان دارويى مىپرداختند ، « ريزوتوم » يعنى « بيخكن ، بيخبر » « 126 » ناميده مىشدند . دارو مىتواند گياهى ، حيوانى و معدنى باشد اما بيشتر آنها از گياهان به دست مىآيد . صيدنه داراى 1116 عنوان است كه حدود 880 عنوان به توصيف گياهان دارويى ، بخشها و اندامهاى جداگانهء آنها و همچنين محصولات استخراجشده از آنها اختصاص دارد . در اين كتاب روىهمرفته نام حدود 750 نوع گياه ، 107 داروى معدنى و 101 داروى حيوانى آمده است . افزونبر آنها ، از حدود 30 داروى مركب ( عمدتا پادزهر - ترياكها و برخى از انواع غذاها و غيره ) نام برده شده است . يادآورى مىكنيم كه در ترجمهء عربى اثر ديوسكوريد 750 عنوان وجود دارد كه از آنها 570 عنوان به توصيف داروهاى بهدست آمده از گياهان ( روى هم رفته از حدود 400 نوع گياه نام برده شده است « 127 » ) ، حدود 100 عنوان به داروهاى حيوانى و 80 عنوان به داروهاى معدنى اختصاص يافته است . « 128 » اما در مقالهء دوم قانون ابن سينا تعداد عنوانها 811 است كه در 590 عنوان از داروهاى گياهى ( به دست آمده از حدود 400 نوع گياه « 129 » ) ، در 125 عنوان از حيوانى و در 85 عنوان از معدنى سخن رفته است . از اينجا معلوم مىشود كه تعداد داروها در كتاب بيرونى عمدتا به حساب گياهان افزايش يافته است . در گذشته يادآورى شد كه در صيدنه بر خلاف ديگر آثار داروشناسى ، اطلاعاتى از خواص و تأثيرات مواد توصيفى و كاربرد آنها در پزشكى ديده نمىشود . توجه اساسى در آن به تعريف دارو مبذول شده است يعنى تعيين اينكه چگونه به نظر مىرسد ، از چه ( 125 ) . كازورنى ، ورق 4 ب به نقل از علاء الدين القرشى ( 687 / 1288 درگذشت ) ، مؤلف شرحى بر مقالهء دوم دربارهء داروهاى سادهء قانون ابن سينا . ( 126 ) . تئوفراستوس ، ص 337 ؛ آ . اف . گامرمان ، دورهء داروشناسى ، ص 10 . ( 127 ) . گياهان دارويى ، انسيكلوپدى بزرگ پزشكى : ج 15 ، مسكو 1960 ، ص 761 . ( 128 ) . ديوسكوريد ، I ، ص XXXIII - LXVIII ، قس قنواتى ، ص 90 - 111 . ( 129 ) . خ . خ . خالماتوف ، « در باب بررسى گياهان دارويى توصيف شده در قانون ابو على ابن سينا » ، ص 65 و پس از آن .