أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )

34

الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )

فرهنگ‌نويس ( 1003 درگذشت ) ؛ محمد بن سلام ، زبان‌شناس ( 767 - 846 ) ؛ نضر بن شميل ، زبان‌شناس ( 740 - 819 ) ؛ سلمه ابن عاصم ، زبان‌شناس ( 922 درگذشت ) ؛ ثعلب ؛ زبان‌شناس ( 816 - 904 ) ؛ شمرّ بن حمدويه ، زبان‌شناس ( 869 درگذشت ) . هويت اين نام‌ها مشخص نشد : ابو الليث ، ابو مالك ، ابو مسلم سليم مصرى ( طبيب مصرى ، نك . شمارهء 835 ، يادداشت 4 ) ، ابو سليمان خطايى ، ابو المظفر ، محمد عطار . برخى نقل‌ها از زبان‌شناسان نامبرده ، جنبهء دستور زبان را دارد . در آنها از نشانه‌گذارى واژه‌هاى عربى ، صورت‌هاى مفرد و جمع و جز اينها سخن رفته است كه خاص متن عربى صيدنه نيست . مثلا در شمارهء 243 : « جبن به ضم جيم و با و بىتشديد نون پنير را گويند . بعضى گويند كه اين به ضم جيم و به تشديد نون است » . شمارهء 452 : « ابن المظفر گويد كه يكى را از ذراريح ذرحرحه گويند و بعضى گفته‌اند كه يكى را ذرّيحه گويند » . شمارهء 464 : « سلمه از فرّا روايت كند كه عرب [ كلمهء ] رصاص را اكثر به فتح را استعمال كنند تا به كسرهء آن « 75 » » . به همين جهت به نظر مىرسد آنجا كه متن عربى وجود ندارد ، در نقل‌هايى ازاين‌دست بايد در پى افزوده‌هاى مترجم فارسى بود . و سرانجام ، در ترجمهء فارسى افزوده‌هايى متعلق به شخص كاسانى ديده مىشود . اين افزوده‌ها بيشتر داراى اطلاعاتى از گياهان و ديگر مواد دارويى است كه در فرغانه و گاهى نيز در كاشغر و ختن يافت مىشود . مثلا كاسانى در شمارهء 497 به بهانهء سخنان بيرونى در اين‌باره كه « اسفرك » شكوفهء نباتى است كه معدن او در كوه‌ها [ ى ] جوزجان باشد ، خاطرنشان مىكند : « اسپرك را نبات اختصاص به كوه جوزجان ندارد بلكه منبت او در مواضع ديگر بسيار است و از جمله در بلاد فرغانه » . در شمارهء 504 : « درست آن است كه زنجبيل چينى نوعى ديگر است و او در كاشغر و ختن بسيار باشد و نوعى را در آن ديار زنجبيل خطايى گويند « 76 » » . وانگهى ، كاسانى اغلب اشاره مىكند كه مردم فرغانه يا ماوراءالنهر به اين يا آن دارو چه نام داده‌اند . شايان توجه است كه بيشتر نام‌هايى كه كاسانى به آنها اشاره كرده است ، هم‌اينك بين ملت‌هاى آسياى ميانه وجود دارد . مثلا در شمارهء 725 : « چنان‌كه بولس در وصف اين [ گياه ] گويد ، عليق نباتى است كه به فرغانه او ( 75 ) . نيز نك . همين‌جا ، شماره‌هاى 132 ، 156 ، 229 ، 263 ، 456 ، 887 و . . . ( 76 ) . نيز نك . همين‌جا ، شمارهء 506 ، يادداشت 6 .