أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )

246

الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )

ابن ماسويه و الخشكى مىگويند : ميش‌ماهى به صورت فلس به گوشت و پوست چسبيده است ، آن را از پوست جدا مىكنند . [ ميش‌ماهى ] در درياى يمن است ، گاهى در مصب رود در ناحيه بصره يافت مىشود ؛ آن را به صورت تازه 13 به عبّادان مىبرند . آن را بيشتر از بحرين مىآورند و اين براى بخور بهترين است . به صورت خام بوى بدى دارد اما بر اثر سرخ كردن بوى عنبر مىدهد . الكندى مىگويد : حيوان « ناخن [ خوش‌بو ] » به [ تكه‌اى ] روده مىماند كه در دو سرش چيزى همانند دو گوى وجود دارد ، در هر گوى يك ناخن است . مىگويند كه اين دو چشم حيوان است . بين اين [ حيوان ] و ميش‌ماهى تفاوت بزرگى است . [ برخى از ] ماهىهاى دريا را از نظر ظاهر و حركت‌هاشان با حيوانات خشكى 14 قياس مىكنند ، اگر آنها را [ از آب ] بيرون بكشيم ، آن‌گاه ماهى به نظر مىرسند . مثالى بر آن مىتواند خارپشت دريايى 15 باشد . آن را به سبب « مارهايى » كه مانند خارهاى [ خارپشت ] خشكى به چشم مىخورد 16 ، چنين ناميده‌اند . نه دم دارد نه پا ، خاكسترى رنگ است ، اگر آن را بريان كنند به رنگ سرخ درمىآيد . نمونه ديگر - ماهىاى است به نام « ضيراك » 17 كه در قياس با گورخر ، به فارسى « گورماهى » 18 [ ناميده مىشود ] ازآن‌رو كه در پشتش خطى سياه [ مىگذرد ] همانند [ خطى ] كه از پشت گورخر 19 تا دو زانوى پيشين فرود مىآيد . بر گوش‌هاى اين [ ماهى ] دو [ زائده ] گوشتى بيرون مىزند ؛ غير از جمجمه و مهره‌ها ، در بدنش استخوانى وجود ندارد . احتمالا ويژگىهايى نيز در ميش‌ماهى موجب شباهتش با گوسفند شده است . « ناخن [ خوش‌بو ] » انواع گوناگون دارد ، بهترينش قريشى 20 است . هندىها آن را بسيار دوست دارند و ته كرشى 21 يعنى « ناخن قريشى » مىنامند . آن را از ناحيه‌اى بين جده و عدن مىآورند ، ريز و زردگون است به اندازه ميوه انگدان 22 ، شكلش همانند پوست پسته گود است . يكى از داروگران مىگويد كه [ ناخن ] هاشمى از نظر كيفيت به [ قريشى ] نزديك است ، درشت‌تر از قريشى و به رنگ سرخ روشن است . اما ديگران اين ادعا را رد مىكنند . سپس نوع ديگر به نام « ناخن [ سم ] الاغ » 23 است ، به سبب اندازه و ضخامت خود ؛ به اندازهء يك درهم 24 است و به سياهى مىزند . الخشكى مىگويد : ناخن مكّى را از جده و ساحل [ ناحيهء ] مكه مىآورند . از بحرينى بدتر است و براى بخور چندان خوب نيست ، شبيه صدف و مايل به سرخى است .