قولنج استعمال كنى روا است . و اگر همراه افيون يا همانند افيون سكبينه و صمغ انگدان و روغن بلسان و اندكى مشك در داروى حقنهء علاج قولنج باشند شايد مفيد واقع شوند . اگر افيون و گند بيدستر را در روغن بزرها حل كنى و از آن فتيله‌سازى و در مقعد بيمار فرو كنى و پرزه‌اى از آن در بيرون مقعد بماند كه هرگاه خواستى آن را از مقعد بيرون كشى و تجديد كنى ، خوب است . فصل بيستم غذاى بيماران قولنجى بيمارى قولنج هر نوعى باشد ، بيماران به غذاى لغزاننده و ملين نياز دارند كه در اين گمانى نيست . و اگر بيمار ناتوان گردد و ناتوانى از اثر شدت درد قولنج باشد و از بسيارى اسهال شدن از نا افتاده باشد ، غذاهاى نيروبخش مورد نياز است و غذاهاى نيروبخش براى بيماران قولنج عبارتند از : آبگوشت زياد بر آتش پخته ، زردهء تخم‌مرغ نيم‌بند ، مغز نان در شراب خيس شده . اما اگر گفتيم كه بيمار قولنج بلغمى و بيمار قولنج بادى غذا نخورند ، از دستور معالجه خارج نشده‌ايم . شايد چنين مصلحت باشد كه تربد و سقمونيا ( محموده ) در آبگوشت غذائى بيمار قولنجى باشد و در نان آنها هم به كار بروند . نانى كه مىخورند نان با سپوس و مايه زده و برآمده باشد . نان فطير نباشد . نان سست و سبك باشد . پر پشت و پر از مغز نباشد . انجير ، جمّيز « 1 » ، مويز و موز شاداب - اگر شيرين مزه باشند - به نفع بيمار است يا دست كم زيانى ندارند . خربزهء خوب رسيدهء بسيار شيرين بخورند خوب است . براى بيماران قولنج ورمى و بيماران قولنج صفرائى بهتر آن است كه غذاهاى لغزانندهء سردمزاج و سردىبخش بخورند مانند : آبجو ، شوربا عدس ، آبگوشت ساده ، آبگوشت با اسفناج - به شرطى كه بيم از بادزايى اسفناج نباشد - و آش آلوبخارا و امثال آن . خوردن آبگوشت خروس ، چكاوك و جوجهء مرغ براى بيماران قولنج مدفوعى و قولنج سرد - از هر نوعش - خوب است اما گوشت خروس پير بد است و نبايد بخورند ، حتى برخى از طبيبان خوردن گوشت چكاوك را نيز ممنوع كرده‌اند ؛ زيرا بيم آن دارند كه در پختن به حالت قبوضيت بخشى در آمده باشد . امّا برخى از طبيبان - كه روفس و جالينوس از جملهء آنها هستند - خلاف اين عقيده را دارند و جالينوس در كتابهاى خويش و از جمله در كتاب ترياق بر اين عقيده است كه گوشت چكاوك به نفع بيماران قولنج است و حتى اگر برشته هم شود باز خوب است . گوشت هدهد ( شانه به سر ) خوب است بخورند ، قبل از غذا نوشيدن هفت جرعه آبكامهء خودمانى براى بيمار قولنج كه زياد حرارت نداشته باشد مفيد است ، تخم‌مرغ نيم‌بند هم خوب است . كسانى كه به بيمارى قولنج سرد مبتلا هستند ، بايد آبكامه بخورند ، سير در غذاشان باشد ، غذا

--> ( 1 ) - جمّيز : ثمر درختى است افريقايى ، كوچك از تنهء درخت بيرون آيد . اكنون پرورش نمىشود . المنجد .