حال برگرديم به بيمارى هيضه كه چگونه تكوين مىيابد . مادهء غذائى در معده هضم نشده ، فاسد گشته ، فاسد هضم نشده از معده جدا مىشود ؛ نيروى دفع‌كنندهء بدن آن را با فشار به روده‌ها مىراند ، غذاى خوب هضم نشده به خلط ناسازگار با بدن تبديل مىشود ، هرگاه زياد شد بر طبيعت سنگينى مىكند ، طبيعت آن را به هر طرفى كه ممكن است سوق مىدهد ؛ به سوى بالا كه به شكل مادهء مرارى زنگارى و گاهى آب‌مانند از راه دهان برآيد و به سوى پايين به اشكال گوناگون اسهالى از راه مدفوع بيرون مىريزد . اگر بيمارى هيضه از اثر فاسد شدن يك وعده غذا باشد سالم‌تر از آن هيضه است كه از اثر پياپى آمدن چندين بارهء غذاى برهم انباشته باشد و فاسد بر فاسد آمده باشد . بيمارى هيضه - كه بسيار بدجنس است و جاى نگرانى است - روىآورى است كه نخست سبك بوده و بعدا شكم را به درد مىآورد و شكم پيچه ( مغص ) رخ مىدهد ؛ درد پيچش در روده‌ها پديد آيد . اين درد از اثر خلطهاى گرم‌مزاج - كه به معده مىريزند - به معده نيز سرايت مىكند . اكثرا اسهال و قى باهم بدون فاصله گرفتن از يكديگر آيند و خلط موجود در بدن دنباله‌رو مادهء اسهالى و مادهء برآوردنى مىباشند و به بيرون پرت مىشوند ، كه سبب را دانستى ! ابتدا مادهء بيرون آمده مرارى است ، بعدا مادهء آبى خالص كه بوى گند گوشت فاسد مىدهد خارج مىشود . احتمال دارد مادهء بيرون ريختنى همانند آبى كه گوشت در آن شسته‌اند باشد و بوى چربى دهد و مايل به مادهء اسهالى خراطى گردد . بعد از آن نبض بيمار سست گردد ، تشنج رخ دهد ، بيمار عرق سرد مىكند و مىميرد . بيماران هيضه بسيار تشنه مىشوند و تا آب نوشيدند همين‌كه به معده رسيد گرم مىشود و آن را قى مىكنند . اگر خود را تشنه نگهدارند و آب نخورند و صبر كنند به نفع آنها است . بسيار روى مىدهد كه از اثر فشار و آزار و روىآورهاى ناپسند نبض به حالتى درمىآيد كه گوئى نمىزند ، امّا همين‌كه روىآورهاى بيمارى آرام شوند باز نبض به تپش برمىگردد . كسى كه به هيضه خو گرفته يعنى سابقا هيضه گرفته است ، در ابتلاى دوباره به اين بيمارى بسيار جاى نگرانى نيست و چندان‌كه براى كسانى سابقهء ندارند خطر است ، خطرناك نيست . كودكان بيشتر از بزرگان به هيضه مبتلا مىشوند . بيمارى هيضه در فصل تابستان و پاييز زياد است ؛ زيرا هضم خوراك در اين دو فصل ناتوان است . بيمارى هيضه در زمستان و بهار كم است . كسى كه ناشتا آب سرد بنوشد و بعد از آن غذاى غليظ بخورد ؛ بويژه اگر روزه‌دار باشد و روزه را با نوشيدن آب سرد باز كند و بعدا غذاى ديرهضم و غليظ بخورد ، به بيمارى هيضه مبتلا شود . خوردن زردآلو و خربزه گاهى سبب برانگيختن هيضه مىشوند . بارها رخ داده كه مادهء سيلانى هيضه بند آمده است و از راه مدفوع و قى بيرون نريخته است و رو به اندامان بول كرده و با بول بيرون ريخته است . كه در اين حالت دفع بول سوزش همراه دارد . 8 - گفتيم شايد اسهال از اثر راه‌بندانها در بدن باشد . كه تفصيل آن از اين قرار است : بن‌بست در رگى يا رگهايى ايجاد شده است ، در مدتى معين كه رگ مبتلا به راه‌بندان پر مىشود ،