فصل چهارم درد كبد گاهى انسان به درد كبد مبتلا مىشود كه چندين سبب مىتواند داشته باشد : 1 - كبد در اطراف پردهء پوششى با سوء مزاج روبرو است . نوع سوء مزاج هرچه باشد . 2 - درد از باد است كه آن را كش مىدهد . 3 - درد كبد از اثر راه‌بندان در كبد است . 4 - ورم گرم يا ورم سفت و سخت در كبد ايجاد شده و درد كبد همراه دارد . امّا ورم بلغمى كمتر اتفاق افتد كه درد براى كبد در بر داشته باشد . 5 - در حالات شديد بيمارى ( بحران بيمارى ) خلط به حركت درآمده است . كه اين حالت را مىتوانى از پيش‌درآمدها حدس بزنى و بدانى خلط رو به كدام طرف حركت مىكند . 6 - كبد خودبه‌خود ناتوان است و به خوبى و چنان كه شايد و بايد از عهدهء تحويل و تحولات غذاى خود برنمىآيد . جايى از كبد كه بر غذا مىپيچد و غذا را در بر مىگيرد به درد مىآيد . 7 - مواد ناشى از حالات بحرانى در بيماريهاى سخت به حركت درمىآيند و بر كبد سنگينى مىكنند و كبد را به درد مىآورند كه درد در اين حالت بسيار شديد است . 8 - درد كبد كه از ورم گرم كبد باشد شديد است . 9 - درد كبد كه از اثر جمع شدن باد در كبد باشد شديد است . دقّت كن ! اگر بيمار درد كبد تب ندارد و درد شدت دارد ، بدان كه سبب درد كبد باد است . امّا اگر درد كبد باشد و بيمار بعد از شروع درد به تب گرفتار آيد ، باد كبد تحليل نمىرود . چنان كه بقراط اين را فرموده است . كتابى هست گويند آن كتاب را در آرامگاه ابدى بقراط يافته‌اند كه دربارهء طب نوشته است . در آن كتاب آمده است : « اگر كسى كه درد كبد دارد برجستگى پشت سر و قسمت عقبى سرش خاريد و خارش شدت يافت ، و هر دو انگشت شست پاهايش به خارش افتاد و چيزى در پشت گردن شبيه دانهء باقلى پيدا شد ، آن شخص قبل از سرزدن آفتاب روز پنجم مىميرد . » كسى كه با اين نوع درد كبد همراه خارش سر و انگشت شست و باقلى مانند در پشت گردن روبرو است ، عوارضى را مىبيند از آنجا كه حتما بند آمده در كبد هست دفع ادرار با دشوارى روبرو است و چون ماهيچهء ادرارى ناتوان مىشود . به چكميزك مبتلا مىگردد . من مىگويم اگر مادهء آبكى پليد در كبد پديد آمد ، با بول بيرون نمىآيد و هر راه ديگرى غير از مجراى بول را بيابد در پيش مىگيرد . و در دست و پا نفوذ مىكند ، و آن مادهء آبكى پليد از اثر مرارى بودن و بوركى بودنش سبب خارش شديد مىشود . نشانيهاى هر نوع از درد كبد را سابقا ذكر كرده‌ايم و در اينجا نياز به تكرار نيست . علاج علاجهاى انواع درد كبد را نيز در جاى خود ذكر كرده‌ايم ، ليكن ديگران برخى از دستورات علاجى در