أبو علي سينا ( مترجم : عبد الرحمن شرفكندى " هه ژار " )

62

قانون ( فارسى )

روى و چشم علامت امتلاء ديدى ! بايد رگهايى را بزنى كه از راه آنها تخليه در مغز واقع مىشود مانند : رگهايى كه همه اطراف بينى را فراگرفته‌اند و رگهايى كه در پيشانى هستند . خون‌گيرى از رگ پيشانى در زدايش سردرد بسيار مؤثر است . و بايد در رگ‌زنى جاى درد را در نظر بگيرى . اگر درد در قسمت عقبى است رگهايى را بزن كه در قسمت جلو واقعند . و اگر درد مثلا در طرف راست است تو رگ طرف چپ را بزن . امّا اگر در جهت برابر جاى درد رگى را نيافتى بايد به جاى رگ زدن حجامت استعمال كنى . اركيغانس حكيم مىفرمايد : اگر اين رگ زدنها بهره نداد حتما بايد حجامت بر وسط دو شانه گذاشت و خون بسيار از آن كشيد و جاى حجامت را با نمك ساييده ماليد و بعدا دهانهء زخم را با پشمى كه در روغن زيتون خيس شده بست و فرداى آن روز داروى خراج بر آن نهاد . به گفتهء اين حكيم اين علاج نه تنها براى حالت نامبرده بلكه در همه حالات سردرد مزمن كه ناشى از مادهء پليد باشد مفيد و شفابخش است . شايد در چنين حالتى از سردرد مذكور و سردردى كه به آن شباهت داشته باشد ، اگر رگ صافن زده شود و حجامت بر ساق نهند نتيجهء مثبت بخشد . اين بود نظريهء اطباء دربارهء رگ‌زنى در علاج سردرد . هرگاه حدس زدى كه آميزه‌اى از مادهء صفرايى در سردرد دخالت دارد ، بهتر آن است كه آن را به وسيلهء دارويى كه مليّن است و ماده را مىلغزاند - چنان‌كه در بحث از سردرد صفرايى ذكر خواهد شد - تخليه كرد ، و بايد عموما ليونت هميشگى باشد و براى اين نرم شكمى بايد غذاى بيمار سوپ آلو طبرى و آلو بخارا و سوپ عدس و ماش باشد و مقصودم از سوپ عدس و ماش آب‌پز است و مصلحت اين است كه جرم را نخورد . هم‌چنين بيمار سردرد صفرايى ، بايد غذاهاى خنك‌كننده‌اى چنان بخورد ، كه خون سرد مايل به خشكى و غلظت توليد مىكند و قبوضيتى كم مىآورد ، مانند : خوراكهايى كه سماق و انار در آنها به كار برده مىشود ، سوپ عدس همراه سركه ، تفشله ، امّا بايد مراعات كند كه شكمش قبض نگردد . تو در معالجهء بيماريهاى سر هميشه بايد در نظر داشته باشى كه بيمار قبض نباشد ! و شكمش نرم باشد . در چنين حالتها كه مىدانى خوراك بيمار را قبض مىكند ، بايد خوراكهاى قبض را به وسيلهء ترنجبين و شير خشك و هرچه شيرين و نرمىبخش است به اعتدال برگردانى و در نظر داشته باش ! كه خوراك بيمار خوب كيموس باشد و زياد هم نخورد زيرا پر شدن شكم خوب نيست . هرگاه پاشيدنى و ماليدنيها را به كار مىبرى ، دقّت كن ! كه سردىبخش باشند ، امّا زياد رطوبت‌آور نباشند . بلكه تا اندازه‌اى بازدارندگى و قبوضيت در آنها باشد . مانند آب انار ، افشرهء سرد ميوه‌هاى قبوضيت‌بخش ، و برگ و ريشه و لعاب اسفرزه همراه سركه و آب هفت‌بند . اگر سردرد صرفا از مادهء صفرايى است و بعد از معاينه حتى كمترين خونى را در حال حركت ديدى ، بايد كمى از خون تخليه شود ، يا اينكه شروع كن به تخليه به وسيلهء « هليله‌اى » . امّا اگر بيمار تب داشت ، « هليله‌اى » را به كار نبر ! دارويى ده كه ماده را بلغزاند و زبر نباشد و فشار نياورد ؛ مانند