اگر پرده‌هاى مغز آسيب قوى ديده‌اند و سردرد از آن ناشى است ، دليلش آن است كه درد به ته چشم سرايت مىكند . اگر سردرد از آسيب‌ديدگى آبشامهء خارجى مغز يا از جاى ديگرى باشد ، درد از سر تجاوز نمىكند كه به ته چشمها برسد ، تنها وقتى پوست سر را لمس مىكنى درد احساس مىشود . اگر سردرد از مشاركت معده است ، دليلش : پكرى ، دل به هم آمدن ، كم‌اشتهايى يا بىاشتهايى يا بدهضمى يا كم‌هضمى يا به كلّى هضم از دست دادن است و بايد دليلهاى سابق را نيز مراعات كنى ! اگر سردرد به سبب ريزش مرار به معده باشد ، درد در حالت تهى بودن معده شدّت يابد و همچنين اگر در حالت گرسنگى بيمار به خواب رود باز سردردش شديدتر مىشود . ممكن است انگيزهء سردرد ، در مغز باشد و از شراكتى كه با معده دارد ، درد به معده برسد ، يعنى برعكس اينكه درد از معده به شريكش كه مغز است سرايت كند . پس هرگاه كه درد سرى هست و تشخيص مىدهى كه در اين درد مغز و معده شركت دارند براى اينكه بدانى كه درد از كجا به كجا سرايت كرده بايد حال هر دو اندام شريك را به دقّت بررسى كنى تا معلوم شود كدام اوّل آسيب ديده و از آن به شريكش رسيده است . معده را مورد بررسى قرار بده ! اگر در هضم و غير هضم حالش دگرگون مىشود ؛ در پرى و تهى بودن تغييراتى بر آن وارد است گناه را به گردن معده انداز ! بگذار اختلاف حالات معده را توضيح دهيم : اگر معده از وجود صفرا در آزار است گاهى كه تهى است به هيجان مىآيد . و اگر دردش از خلط سرد است ، در حالت تهى بودن درد كمتر است و گرسنگى درد را تسكين دهد . و شايد گرسنگى بخارى در معده برانگيزد و از آن بخار به درد آيد در چنين حالتى به‌ندرت اتّفاق مىافتد كه غذا خوردن درد را كاملا تسكين دهد . گذشته از اين التهاب معده و آروغ و احساس سوزش در معده تو را رهنمونى مىكنند كه درد از معده است يا از مغز و تو دليل آروغ را در جاى خود ياد مىگيرى ! هم‌چنين علامات ديگرى هست كه از آنها مىتوانى پى ببرى كه آيا سبب اوّل در سردرد معده يا مغز است و اين علامات را در بحث آيندهء ما كه راجع به معده است ذكر خواهيم كرد . و شايد دلايلى را از آنچه همراه تخليه و پاكسازى بيرون آيد ، بيرون بكشى ! گاهى مىتوان دگرگونى حالات درد سر را برحسب موادى كه به معده مىآيد حدس زد . بسيار از مردمان هستند كه مراره به نوبت ( مرتّب ) به معده‌شان وارد مىشود و سر به درد مىآيد و شدّت مىيابد . هرگاه غذا خوردند درد سر آرامش يابد ، در اين حالت مىدانيم كه درد سر از شراكت معده با مغز است . كسانى هستند كه تا مرار در معده دارند سر درد دارند ، گاهى كه مرار از معده خارج شد سردرد تسكين يابد اين هم دليل سبب بودن شراكت معده با مغز در ايجاد سردرد است . يكى ديگر از دلايل دخالت معده در ايجاد سردرد ، جهت درد سر است . اگر معده دراين‌باره تاوانبار باشد ، اكثرا درد در قسمت جلوى جان‌دانه پديد آيد و شايد درد تا وسط جان‌دانه برسد و شايد بعد از آن پايين‌تر بيايد . امّا اگر دخالتى از كبد در آن باشد نخست طرف راست سر به درد آيد . و اگر