باشد . نرمى بدن دليل بر رطوبت مزاج قلب است و آن هم مشروط بر اينكه كبد كمترين مقاومتى در برابر اين رطوبت از خود نشان نداده باشد و قلب رطوبتى را تعديل ننموده باشد . سختى بدن دليل بر خشك مزاجى قلب است ، باز مشروط بر اينكه كبد هيچ دخالت نكرده باشد كه مزاج قلب را به تعديل برساند . در حال مبتلا شدن انسان به تبهاى عفونى ، مشروط بر اينكه كبد سالم باشد ، بايد دانست كه مزاج قلب ، گرم رطوبى است . و - اخلاق و رفتار : كسى كه در نهاد و سرشت خارج از حالت خشم طبيعى ، خشمناك است ، و از سببى عمدى خشم را بر خود هموار نكرده است و اگر جرأت و اقدام دارد و چابك است ، دليل آن است كه قلبش گرم‌مزاج است . اگر صاحبدل طبيعتا خشمگين نيست و داراى جرأت اقدام نيست و سنگين مىجنبد ، مشروط بر اينكه اين حالات زادهء عادت گرفتن و زادهء اوهام و خيالات نباشد ، دليل بر سردمزاجى قلب است . ز - نيروى بدنى : اگر نيروى بدنى انسان كم است و انسان ناتوان است ، درصورتىكه اين ناتوانى سببش آسيبى از سوى مغز يا اعصاب نباشد ، دليل آن است كه قلب ناتوان است ؛ و اگر قلب ناتوان بود ، معلوم مىشود كه سوء مزاج روى به قلب آورده است . اگر بدن نيرومند است دليل آن است كه قلب نيز داراى نيروى كافى است ؛ علاوه بر اين دليل آن است كه مزاج قلب معتدل است يعنى حرارت سرشتى ( غريزى ) و روان زندگى در قلب زياد است و به هيچ وجه شعله‌ور نشده‌اند و مادهء دودى از آنها برنخاسته است بلكه هم حرارت غريزى هم روان زندگى در قلب صاف و نورانى هستند . اما اگر بدن التهابى و انسان پكر و بيزار باشد و احتمالا نفسش به آسيبى برخورد كرده باشد ، دليل بر آن است كه حرارت قلب غريزى نيست و روىآور است و بر قلب تحميل شده است . ح - پندار و گمان : اگر خيال انسانى گرايش به شادى و سرور دارد و به سوى خوش‌بينى و آرزوهاى پسنديده مايل است ، دليل بر آن است كه قلبش نيرومند است و نيز دليل بر مزاج معتدل قلب است كه حرارت و رطوبت در آن برابر و برحسب مرامند . اگر خيال و پندار انسان ، انسان را به سوى دورى جستن از اجتماع و آزار دادن ديگران بكشد ،